Kişiyi Hürriyetten Yoksun Kılma Suçu (TCK 109): Cezası, Şikâyet, Zamanaşımı ve Yargıtay Uygulaması – 2026

1. Madde Yapısı ve Tarihçe

TCK m. 109, Kanun'un İkinci Kitabında kişilere karşı suçlar arasında, hürriyete karşı suçlar bölümünde yer alır. Aynı bölümde tehdit (m. 106), şantaj (m. 107) ve cebir (m. 108) düzenlenmiştir. Madde, altı fıkradan oluşur ve her fıkra suçun ayrı bir yönünü düzenler.

Madde gerekçesine göre korunan hukuki değer, kişilerin kendi iradesi çerçevesinde hareket edebilme özgürlüğüdür. Suç, bir kişinin kapatılması, tutulması, bir yere götürülmesi veya bir yere gitmesinin engellenmesi gibi hareketlerle oluşabilir. Metindeki "hukuka aykırı olarak" ibaresi, gözaltı veya tutuklama gibi hukukun izin verdiği özgürlük kısıtlamalarını suç kapsamı dışında bırakır. Temel şekilde cebir, tehdit veya hile aranmaz; gerekçede, uyuyan bir kişinin odasının kapısının dışarıdan kilitlenmesi de suç örneği olarak gösterilmiştir.

Maddenin ilk metni 5237 sayılı Kanun'la getirilmiştir; aynı Kanun'daki m. 110 etkin pişmanlık, m. 111 ise tüzel kişiler hakkında güvenlik tedbirleri düzenler. Ceza Genel Kurulu kararında aktarıldığına göre madde, 7331 sayılı Kanun'un 9. maddesiyle (Resmî Gazete, 14.07.2021) değiştirilmiş ve üstsoy, altsoy ve eş aleyhine işlenmesi hâline "boşandığı eş" eklenmiştir. Bu nedenle 2021 öncesi fiillerde bu nitelikli hâl boşanmış eşe karşı işlenen fiiller için uygulanmaz.

2. Suçun Unsurları

2.1. Fail ve mağdur

Suçun faili ve mağduru herkes olabilir. Failin kamu görevlisi olması veya mağdurun çocuk ya da kendini savunamayan kişi olması suçu ortadan kaldırmaz; yalnızca nitelikli hâl olarak cezayı artırır. Birden fazla kişinin birlikte işlemesi hâlinde madde gerekçesi, artırımın uygulanabilmesi için faillerin icra hareketlerine birlikte katılmasını arar; yalnızca azmettiren veya yardım eden olmak bu artırım için yeterli sayılmaz.

2.2. Fiil: hareket özgürlüğünün ortadan kaldırılması

Suç serbest hareketli bir suçtur; kişiyi bir odaya kapatmak, kapıyı kilitlemek, bağlamak, araçta tutmak, bir yere götürmek, çıkışı fiziken engellemek veya hile ile bir yerde tutmak fiili oluşturabilir. Fiilin önemli bir özelliği, mağdurun özgürlüğünün bir süre kesintisiz olarak ortadan kaldırılmasıdır. Bu yüzden suç doktrinde ve uygulamada kesintisiz (mütemadi) suç olarak değerlendirilir.

Kanunda alt bir süre sınırı gösterilmemiştir. Uygulamada çok kısa sürelerin suçu oluşturup oluşturmadığı somut olaya göre değerlendirilir; bu nedenle süre tek başına değil; fiilin biçimi, yoğunluğu ve mağdurun çıkma imkânının fiilen ortadan kalkıp kalkmadığı birlikte değerlendirilir. Mağdurun hareket özgürlüğünü hukuken anlamlı bir süre ortadan kaldırmayan, anında sona eren engellemeler ise suç kapsamında değerlendirilmeyebilir.

2.3. Hukuka aykırılık

Madde "hukuka aykırı olarak" kaydını taşıdığı için hukuka uygunluk nedenleri suçu ortadan kaldırır. Bunların başında yetkili makamın yasal yakalama, gözaltı veya tutuklama işlemleri gelir. Suçüstü hâlinde herkesin yakalama yetkisi (CMK m. 90) de bu kapsamda değerlendirilir; ancak yakalanan kişinin gecikmeden kolluk veya savcılığa teslimi gerekir, aksi hâlde yetki aşılmış olabilir. Meşru müdafaa ve ebeveynin çocuğunu terbiye amacıyla ölçülü biçimde sınırlaması gibi hâller de somut olaya göre hukuka uygunluk nedeni sayılabilir.

2.4. Mağdurun rızası

Bir yere gitme veya bir yerde kalma özgürlüğünün kullanımı kişiye sıkı sıkıya bağlı bir haktır; mağdurun geçerli rızası fiili hukuka uygun hâle getirebilir. Ancak Yargıtay Ceza Genel Kurulu, 15 yaşını tamamlamamış çocukların bu hakkı mutlak surette tasarruf edebileceğini kabul etmemiş; bu çocukların rızasının hukuka uygunluk nedeni sayılamayacağını, 15-18 yaş arasındaki ve ayırt etme gücüne sahip çocukların rızasının ise hukuka uygunluk oluşturabileceğini belirtmiştir (CGK, E. 2021/428, K. 2023/635, 29.11.2023). Rıza suç sırasında da devam etmelidir; başlangıçta verilen rıza, daha sonra mağdurun ayrılmak istemesine rağmen engellenmesi hâlinde geçerliliğini yitirir.

2.5. Manevi unsur

Suç kasten işlenir; temel şekli için özel kast veya özel bir saik aranmaz, genel kast yeterlidir. Fail, mağdurun hareket özgürlüğünü hukuka aykırı olarak ortadan kaldırdığını bilmeli ve bunu istemelidir. Ceza Genel Kurulu, 25.09.2024 tarihli kararında (E. 2020/45, K. 2024/267) da suçun genel kastla işlenebildiğini belirtmiş ve teşhir tehdidiyle mağduru bir yerde kalmaya zorlayan failin eylemini bu suç kapsamında değerlendirmiştir. Araç içinde durmama gibi olaylarda ayrım çoğu zaman kastın ispatına ilişkindir: Araç trafik nedeniyle durmamış olabilir, ancak alıkoyma amacıyla durmamak suç oluşturabilir.

2.6. Teşebbüs, iştirak ve içtima

Suça teşebbüs mümkündür: Fail mağduru bir yerde tutmaya başlar ancak mağdur kaçmayı başarırsa teşebbüs hükümleri tartışılabilir. İştirak hâlinde (örneğin biri mağduru tutarken diğeri kapıyı kilitlerse) her fail müşterek fail olarak sorumlu olur. Suçun başka suçlarla ilişkisinde ise cebir ve tehdit m. 109/2 kapsamında nitelikli hâl olarak düzenlendiğinden ayrıca ceza verilmez; yaralama ise m. 109/6 ve bileşik suç kuralları çerçevesinde değerlendirilir. Cinsel saldırının süresiyle sınırlı ve zorunlu bir parçası olan kısa alıkoyma ayrı suç sayılmayabilir (bkz. Bölüm 4 ve 10).

3. Cezalar ve Nitelikli Hâller

3.1. Temel ceza ve cebir, tehdit veya hile

Temel hâlde ceza 1 yıldan 5 yıla kadar hapistir. Fail, fiili işlemek için veya işlerken cebir, tehdit ya da hile kullanırsa ikinci fıkra uygulanır ve ceza 2 yıldan 7 yıla kadar hapse yükselir. Cebir, mağdurun direncini kırmaya yönelik fiziksel güç kullanımı; tehdit, mağdura veya yakınlarına bir kötülük yapacağının bildirilmesi; hile ise mağdurun yanıltılarak bir yere götürülmesi veya orada tutulmasıdır. Hile ile bir yere götürülüp orada tutulan kişi bakımından ikinci fıkra uygulanabilir.

3.2. Cezayı bir kat artıran hâller

Üçüncü fıkra, birinci ve ikinci fıkraya göre verilecek cezanın aşağıdaki hâllerde bir kat artırılacağını düzenler. Bu rehberde hâller, Kanun'daki sıralarıyla ve bent harfi vermeden sayılmıştır.

3.3. Ekonomik kayıp

Dördüncü fıkra, mağdurun ekonomik bakımdan önemli bir kayba uğraması hâlinde hapis cezasına ek olarak bin güne kadar adli para cezası verilmesini düzenler. Madde gerekçesine göre bu sonuca yönelik ayrıca kast aranmaz; ekonomik kaybın fiilin bir sonucu olarak ortaya çıkması yeterlidir. Kaybın önemli sayılıp sayılmayacağı somut olayın özelliklerine göre belirlenir; mahkeme bu konuda gerekçe göstermelidir.

3.4. Cinsel amaç

Beşinci fıkra, suçun cinsel amaçla işlenmesi hâlinde yukarıdaki fıkralara göre verilecek cezaların yarı oranında artırılacağını düzenler. Cinsel amaç, failin hareket özgürlüğünü cinsel bir eylem gerçekleştirmek amacıyla ortadan kaldırmasını ifade eder ve somut delillerle ortaya konmalıdır. Ceza Genel Kurulu, nitelikli cinsel saldırı ile m. 109/2-5 kapsamındaki hürriyetten yoksun kılma suçlarının birlikte yargılandığı bir dosyada, yerel mahkemenin direnme gerekçesini isabetli bulmuştur (CGK, E. 2022/164, K. 2024/276, 02.10.2024).

3.5. Kasten yaralamanın ağırlaşmış sonuçları

Altıncı fıkraya göre suçun işlenmesi amacıyla veya sırasında kasten yaralama suçunun neticesi sebebiyle ağırlaşmış hâllerinden biri gerçekleşirse, kasten yaralamaya ilişkin hükümler ayrıca uygulanır. Madde gerekçesi ise yaralamanın temel şeklinde ayrıca ceza verilmeyeceğini, bu hâlde cezanın ikinci fıkraya göre belirlenmesi gerektiğini belirtir. Bu nedenle mağdurda basit darp izi bırakan cebir ikinci fıkra kapsamında kalırken, organ işlevlerinde sürekli zayıflama, yüzde sürekli iz veya hayati tehlike gibi ağır sonuçlar ayrı bir ceza gerektirebilir.

3.6. Örnek ceza hesabı

Aşağıdaki hesaplar öğretici örneklerdir. Gerçek dosyalarda mahkeme, TCK m. 61 ölçülerine göre temel cezayı belirler; artırım ve indirim sonuçları somut olaya göre değişebilir.

3.7. Etkin pişmanlık (TCK m. 110)

Fail, mağdurun şahsına zarar vermeden onu kendiliğinden ve güvenli bir yerde serbest bırakırsa verilecek ceza üçte ikisine kadar indirilir. Ceza Genel Kurulu, 25.06.2025 tarihli kararında (E. 2022/144, K. 2025/289) bu hükümün uygulanması için suçun tamamlanmış olmasını, serbest bırakmanın soruşturma başlamadan önce ve kendiliğinden yapılmasını, mağdurun güvenli bir yerde bırakılmasını ve mağdurun şahsına zarar verilmemiş olmasını aramış; cebrin yalnızca suçun işlenmesi için zorunlu olduğu ölçüde (itmek, çekmek, tutmak gibi) kullanıldığı hâllerde etkin pişmanlığın uygulanabileceğini kabul etmiştir. Mağduru sorgulamak veya cezalandırmak amacıyla yapılan darp ise bu çerçevenin dışında değerlendirilmiştir.

4. Komşu Suçlarla Ayrım

TCK m. 109 uygulamada çoğu zaman başka suçlarla birlikte gündeme gelir. Ayrım, çünkü hem cezayı hem görevli mahkemeyi hem de ceza artırımını etkiler. Aşağıdaki tablo, en sık karşılaşılan komşu suçları ve m. 109 ile ilişkisini özetler.

Ayrımda sorulacak sorular

• Mağdurun hareket özgürlüğü fiilen ve belli bir süre ortadan kalktı mı, yoksa yalnızca korkutuldu mu?

• Fiilin amacı mağduru bir yerde tutmak mı, yoksa başka bir suçun (cinsel saldırı, yağma, şantaj) zorunlu aracı mı?

• Mağdurun yaşı ve rızası hukuken geçerli mi?

• Cebir veya tehdit sırf alıkoymak için mi kullanıldı, yoksa ayrı bir amacın parçası mı?

5. Şikâyet, Uzlaştırma ve Zamanaşımı

5.1. Şikâyet

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu, TCK'da şikâyete bağlı suçlar arasında sayılmaz. Cumhuriyet savcısı, mağdurun başvurusu, üçüncü kişilerin ihbarı veya kolluk tutanağı gibi herhangi bir yoldan suç şüphesini öğrendiğinde soruşturma başlatır. Bu nedenle şikâyete bağlı suçlardaki altı aylık şikâyet süresi bu suçta aranmaz. Mağdur şikâyetinden vazgeçse bile dava düşmez; ancak mağdurun beyanlarını sonradan değiştirmesi, delillerin değerlendirilmesinde mahkemece dikkate alınır. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, mağdurun istinaf aşamasında beyanlarını değiştirdiği, olaydan hemen sonra alınan raporda darp veya cebir izine rastlanmadığı ve rızanın bulunduğu belirtildiği bir dosyada, soyut ve çelişkili beyanlara dayanarak mahkûmiyet kurulamayacağını kabul etmiştir (Y. 8. CD, 08.10.2024, E. 2024/22495, K. 2024/7480).

5.2. Uzlaştırma

CMK m. 253 uyarınca uzlaştırma, kural olarak soruşturulması ve kovuşturulması şikâyete bağlı suçlar ile Kanun'da ayrıca sayılan bazı suçlar için uygulanır. Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu şikâyete bağlı olmadığından uzlaştırma kapsamındaki suçlar arasında gösterilmediğinden, taraflar anlaşsa bile kovuşturma sürer. Uzlaştırma listesi zaman zaman değiştiğinden, güncel CMK m. 253 metni her dosyada ayrıca kontrol edilmelidir. Tarafların anlaşması uzlaştırma etkisi doğurmasa da zararın giderilmesi, takdiri indirim, hükmün açıklanmasının geri bırakılması ve tazminat bakımından mahkemece dikkate alınabilir.

5.3. Dava zamanaşımı

TCK m. 66'ya göre beş yıla kadar (beş yıl dahil) hapis gerektiren suçlarda dava zamanaşımı 8 yıldır; bu süre temel hâl için uygulanır. Üst sınırı beş yıldan fazla ve yirmi yıla kadar olan suçlarda süre 15 yıldır; m. 109/2'nin üst sınırı 7 yıl olduğu için bu hâl 15 yıllık süre kapsamına girer. Nitelikli hâllerdeki artırımların zamanaşımı hesabını etkileyip etkilemeyeceği m. 66'daki özel kurallara bağlıdır; bu nedenle üçüncü ve beşinci fıkra hâllerinde süre, dosyanın somut durumuna göre ayrıca hesaplanmalıdır.

Süre genel olarak suçun işlendiği günden başlar; suç kesintisiz olduğundan sürenin ne zaman başladığı çoğu zaman mağdurun özgürlüğüne kavuştuğu ana göre belirlenir. Şüpheli sorgusu, tutuklama veya iddianame gibi kesme nedenleri süreyi yeniden başlatır; ancak süre TCK m. 67'ye göre en fazla yarısı kadar uzar. Ceza Genel Kurulu, 8 yıllık temel süreli bir şantaj suçunda kesme nedenleriyle sürenin 12 yıla uzadığını ve dolmuş olduğunu belirterek bu suçtan kamu davasının düşmesine karar vermiştir (CGK, E. 2020/45, K. 2024/267, 25.09.2024).

6. Soruşturma, Delil, Kovuşturma ve Görevli Mahkeme

6.1. Soruşturma aşaması

Soruşturma, mağdurun başvurusu, üçüncü kişilerin ihbarı veya kolluk tutanağı üzerine Cumhuriyet savcılığınca başlatılır. Savcılık; mağdur ve şüphelinin ifadelerini alır, tanıkları dinler, kamera ve telefon kayıtlarını, tıbbi raporları ve diğer delilleri toplar. Yeterli şüphe varsa iddianame düzenlenir; yoksa kovuşturmaya yer olmadığına karar verilir. Şüphelinin yakalanması hâlinde gözaltı süresi kural olarak 24 saati geçemez; ancak toplu olarak işlenen suçlarda kanunda ayrıca düzenlenen süreler uygulanabilir.

6.2. İfade ve savunma

Şüpheli veya sanık olarak ifadeye çağrılan kişinin susma hakkı ve müdafi yardımından yararlanma hakkı vardır. Eskişehir Avukat Beyhan CAYMAZ olarak ifade öncesinde dosyada kısıtlama kararı bulunup bulunmadığını, olayın yeri ve zamanını, olası kamera kayıtlarını ve tanıkları birlikte değerlendirmenin önemini vurguluyoruz; hukuka aykırı bir hâl olduğunu veya rıza bulunduğunu iddia eden şüphelinin bu savunmasını destekleyen delilleri ilk ifadesinde göstermesi sonraki aşamalar açısından belirleyici olabilir.

6.3. Deliller

Suç çoğu zaman kapalı bir mekânda ve az sayıda kişi arasında gerçekleştiği için mağdur beyanı önemli bir delildir; ancak beyan tek başına yeterli sayılmayabilir. Aşağıdaki deliller sonucu etkileyebilir:

• Mağdurun olayın hemen ardından yaptığı başvuru ve tutarlı beyanları

• Tanık beyanları ve olay yerine gelen kolluk tutanakları

• Kamera kayıtları (market, işyeri, apartman, trafik)

• HTS ve baz istasyonu kayıtları, telefon mesajları ve sosyal medya yazışmaları

• Adli tıp veya doktor raporları; gerekirse biyolojik delil raporları

• Olay yeri incelemesi ve keşif

Yargıtay 8. Ceza Dairesi, mağdurun tutarlı beyanları, doktor raporu, DNA raporu ve market kamera kayıtlarının birlikte değerlendirildiği bir dosyada mağduru cebir kullanarak evin içine sokmanın hürriyeti kısıtlama olduğunu kabul etmiştir (Y. 8. CD, 05.11.2024, E. 2024/24031, K. 2024/8374). Buna karşın, olaydan uzun süre sonra yapılan şikâyet ve hayatın olağan akışına uymayan beyanların yalnız başına mahkûmiyet için yeterli görülmediği kararlar da vardır (Y. 8. CD, 21.11.2024, E. 2024/22817, K. 2024/8964; Y. 8. CD, 11.11.2024, E. 2024/23135, K. 2024/8559).

6.4. Kovuşturma

Cumhuriyet savcısı iddianame düzenlerse mahkeme iddianameyi kabul eder ve duruşma yapılır. Suçtan zarar gören kişi katılan sıfatıyla davaya katılabilir ve bu yolla tazminat taleplerini de ileri sürebilir. Mahkeme delilleri serbestçe değerlendirir; şüphe hâlinde "şüpheden sanık yararlanır" ilkesi gereği beraat kararı verilmesi gerekir. Eksik olan her delil beraati gerektirmez; ancak yalnızca soyut ve çelişkili beyana dayanan bir mahkûmiyet istinaf veya temyizde sorun yaratabilir. Mahkûmiyet ve beraat kararları istinaf yoluna, şartları varsa ayrıca temyiz yoluna tabidir.

6.5. Görevli ve yetkili mahkeme

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçunun yargılaması kural olarak asliye ceza mahkemesinde yapılır. Nitelikli hâllerdeki artırımlar nedeniyle üst sınır yükselse de, incelenen Yargıtay ve Anayasa Mahkemesi dosyalarında m. 109/2 ve nitelikli hâllerden yargılanan sanıkların asliye ceza mahkemelerinde yargılandığı görülmüştür. Suçun cinsel saldırı gibi ağır ceza mahkemesinin görevine giren bir suçla birlikte işlenmesi hâlinde ise yargılama ağır ceza mahkemesinde yapılabilir. Yetkili mahkeme genel kurallara göre suçun işlendiği yer mahkemesidir; alıkoyma birden fazla yerde sürdüyse kesintisiz suçlara ilişkin yetki kuralları dikkate alınır.

6.6. Koruma tedbirleri

Suçla ilgili şüphelinin yakalanması, gözaltı ve tutuklanması mümkündür; tutuklama için CMK m. 100'deki genel koşullar (kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedeni ve ölçülülük) aranır. Tutuklama yerine adli kontrol tedbirleri (imza yükümlülüğü, yurt dışı çıkış yasağı, mağdura yaklaşma yasağı gibi) uygulanabilir.

7. HAGB, Erteleme, Adli Para Cezası ve Tazminat

Ceza miktarı, hapis cezasının nasıl infaz edileceğini belirler. Aşağıdaki özet, hangi ceza aralığında hangi seçeneğin gündeme gelebileceğini gösterir; her durumda mahkeme koşulları ayrıca inceler.

7.1. Takdiri indirim ve hak yoksunluğu

Mahkeme, sanığın duruşmadaki tavır ve davranışlarını, geçmişini ve mağdurla ilişkisini değerlendirerek TCK m. 62'ye göre takdiri indirim uygulayabilir. Mahkûmiyet hâlinde TCK m. 53'teki bazı haklardan yoksun bırakma sonuçları doğar; Ceza Genel Kurulunun incelenen kararlarında da m. 53 uyarınca hak yoksunluğu hükümleri yer almaktadır. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması uygulanırsa bu sonuçlar doğmaz.

7.2. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması

Mahkeme, çıkan hapis cezası 2 yıl veya daha az ise ve sanık daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmamışsa, yeniden suç işlemeyeceği kanaatine varırsa ve mağdurun zararı aynen iade, eski hâle getirme veya tazmin yoluyla giderilmişse hükmün açıklanmasının geri bırakılmasına karar verebilir. Sanığın bu kararı kabul etmesi gerekir. 5 yıllık denetim süresi içinde kasıtlı yeni bir suç işlenmezse ve yükümlülükler yerine getirilirse dava düşer. Örneğin 1 yıl 6 ay hapis cezası verilen bir temel hâl dosyasında bu yol değerlendirilebilir; 5 yıl hapis cezası verilen bir dosyada ise bu eşik aşıldığı için uygulanamaz.

7.3. Tazminat

Suçtan zarar gören kişi, hukuk mahkemesinde haksız fiile dayalı maddi ve manevi tazminat talep edebilir (Türk Borçlar Kanunu m. 49 ve m. 58). Kişi hürriyetinin ihlali kişilik hakkının zedelenmesi sayıldığından manevi tazminat gündeme gelir; ayrıca gelir kaybı, tedavi giderleri veya iş yeri zararı gibi maddi zararlar da istenebilir. Tazminat davası zamanaşımı genel kurala göre zararı ve sorumluyu öğrenme tarihinden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır; ancak fiil daha uzun ceza zamanaşımına tabiyse bu uzun süre uygulanır (TBK m. 72). Ceza mahkemesi tazminata hukuk mahkemesi gibi karar vermez; mağdur, katılan sıfatıyla davaya katılarak ceza yargılamasını takip eder, tazminat için ayrıca hukuk mahkemesine başvurur.

8. İlk Adımlar

8.1. Mağdur için

Alıkonulma sürerken veya hemen sonrasında atılan adımlar, sonraki delil değerlendirmesini büyük ölçüde belirler.

8.2. Şüpheli veya sanık için

• Susma hakkınızı kullanın. İfade vermeden önce bir müdafi ile görüşme hakkınız vardır; tutanağı okumadan imzalamayın.

• Dosyayı inceletin. Soruşturma aşamasında dosyada kısıtlama kararı bulunabilir; müdafi bu kararların kapsamını ve hangi delillerin ulaşılabilir olduğunu belirler.

• Mağdurla doğrudan iletişim kurmayın. Baskı veya delil karartma iddiasına yol açabilir; zararın giderilmesi veya uzlaşma gibi konular müdafi aracılığıyla yürütülmelidir.

• Savunmayı destekleyen delilleri hemen toplayın. Rızaya, hukuka uygunluğa (suçüstü yakalama gibi) veya olayın geçtiği yere ilişkin kamera, mesaj, tanık ve belge bilgilerini erken aşamada ortaya koyun.

• Etkin pişmanlık durumunu değerlendirin. Mağdur hâlen alıkonulmuşsa ve soruşturma başlamamışsa, mağdura zarar vermeden onu güvenli bir yerde serbest bırakmak TCK m. 110 açısından önem taşır.

Eskişehir Avukat Beyhan CAYMAZ olarak şüphelinin ilk ifadesinden önce dosyadaki kamera kayıtlarını, mesaj yazışmalarını ve tanık bilgilerini birlikte değerlendirmenin, savunmanın sınırlarını belirlemek açısından faydalı olduğunu görüyoruz.

9. Yargıtay'ın Yerleşik Yaklaşımı

Yargıtay Ceza Genel Kurulu ve 8. Ceza Dairesi kararları birlikte okunduğunda şu çerçeve öne çıkar: Suç genel kastla işlenir; rıza yaşa göre değerlendirilir; cebir ve tehdit nitelikli hâl olarak m. 109/2 içinde kalır; başka bir suçun zorunlu parçası olan kısa alıkoyma ayrı ceza gerektirmeyebilir; mahkûmiyet için soyut ve çelişkili beyan yeterli görülmez. Aşağıdaki tablo bu çerçeveyi dayandığı kararlarla birlikte gösterir.

Bu tablo kararların tam metnini değil, ilkelerin kısa özetini içerir; somut bir dosyada ilgili karar metni ve olayın kendine özgü koşulları ayrıca incelenmelidir.

10. Konuya Özgü Ek Bölümler

10.1. Çocuklar ve kendini savunamayan kişiler

Çocuğa veya beden ya da ruh bakımından kendini savunamayan kişiye karşı işlenmesi cezayı bir kat artıran nitelikli hâldir. Ceza Genel Kurulu, 15 yaşını tamamlamamış çocuğun rızasını hukuka uygunluk nedeni saymamış; 15-18 yaş arasında ise ayırt etme gücüne sahip çocuğun rızasının geçerli olabileceğini belirtmiştir (E. 2021/428, K. 2023/635). Çocuğun veli veya vasinin bilgisi dışında alıkonulması TCK m. 234 ile de ilişkilendirilebilir; hangi hükmün uygulanacağı çocuğun yaşına, alıkoymanın biçimine ve velinin tutumuna göre belirlenir (E. 2021/264, K. 2023/704).

10.2. Aile içi olaylar: eş, boşanmış eş, üstsoy ve altsoy

Üstsoy, altsoy ve eş aleyhine işlenmesi nitelikli hâldir; 2021 değişikliği ile boşandığı eş de kapsama alınmıştır. Aile içinde çocuğu veya eşi bir odaya kilitleme, evden çıkmasını engelleme ya da gece evden atıp kapıyı kilitleme gibi olaylar somut koşullara göre bu suçla değerlendirilebilir; bazı yazarlar gece vakti eşin evden atılıp içeri girmesinin fiilen engellenmesini de m. 109 kapsamında sayar. Ancak ebeveynin çocuğunu terbiye amacıyla kısa süreli ve ölçülü kısıtlaması ile işkence veya kötü muamele niteliğindeki alıkoyma aynı şekilde değerlendirilmez. Eş veya yakın tarafından alıkonulmada 6284 sayılı Kanun'daki koruyucu tedbirler ayrıca talep edilebilir.

10.3. Kamu görevlileri ve yetki aşımı

Kamu görevlisinin görevinin sağladığı nüfuzu kötüye kullanarak bir kişiyi alıkoyması nitelikli hâldir. Yetkili makamın yasal yakalama, gözaltı ve tutuklama işlemleri suç oluşturmaz; ancak yasal koşulların bulunmadığı veya yetkinin aşıldığı durumlarda fiil hukuka aykırı hale gelebilir. Madde gerekçesine göre kamu görevinin nüfuzunu kötüye kullanma ve birlikte işleme gibi hâllerde artırım için faillerin icra hareketlerine birlikte katılması gerekir.

10.4. İşyeri, borç-alacak ve suçüstü yakalama

Alacaklının borcunu ödemeyen kişiyi bir yere kapatıp tutması hak arama sayılmaz; Ceza Genel Kurulu, alacak tahsili için kapıyı kapatıp borcluyu tutan ve darp eden sanıkların m. 109 kapsamında cezalandırılmasını onamış ve salt borcu ödeyememeyi haksız tahrik saymamıştır (E. 2015/14-203, K. 2016/2). İşyerinde işçiyi, müşteriyi veya zanlıyı çıkmasını engelleyecek şekilde tutmak da aynı değerlendirmeye tabi olabilir. Suçüstü yakalama yetkisi (CMK m. 90) sınırlıdır; yakalanan kişi gecikmeden kolluk veya savcılığa teslim edilmelidir. Haksız yere veya gereksiz uzun tutma hâlinde bu yetkinin aşıldığı ileri sürülebilir.

10.5. Cinsel suç, şantaj ve yağma ile birlikte işlenme

M. 109/5, suçun cinsel amaçla işlenmesi hâlinde cezayı yarı oranında artırır. Cinsel saldırının süresiyle sınırlı ve onun zorunlu parçası olan alıkoyma ayrı suç sayılmayabilir; saldırıdan önce veya sonra ayrıca özgürlük kısıtlanırsa ayrı ceza gerekebilir (CGK, E. 2019/596, K. 2022/767). Şantaj tehdidiyle kişinin bir yerde kalmaya zorlanması hâlinde ise m. 109 çerçevesinde değerlendirme yapılabilir (CGK, E. 2020/45, K. 2024/267). Yağma ile birlikte işlenen olaylarda, alacak tahsili amaçlı alıkoyma m. 109 kapsamında kalabileceği gibi cebirle mal almayı içeren olaylarda yağma da gündeme gelebilir.

10.6. Araç, ev ve dijital ortam

Araçta mağdurun inmesine izin vermeme, evde kapıyı kilitleme veya çıkışı engelleme suçun en tipik görünüm biçimleridir. Araç durmadığında failin alıkoyma kastıyla mı yoksa trafik koşulları nedeniyle mi durmadığı ayrı bir kast tartışmasıdır. Dijital ortamda işlenen teşhir veya itibar tehdidi, mağduru bir yere gitmeye ya da orada kalmaya zorlarsa fiil m. 109 kapsamında değerlendirilebilir (CGK, E. 2020/45, K. 2024/267); salt mesaj yoluyla yapılan tehdit ise tek başına m. 106 kapsamında kalabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçunun cezası nedir?

Temel hâlde ceza 1 yıldan 5 yıla kadar hapistir (m. 109/1). Fiil cebir, tehdit veya hile ile işlenirse ceza 2 yıldan 7 yıla çıkar (m. 109/2). Silahla, birden fazla kişi tarafından birlikte veya çocuğa karşı işlenmesi gibi üçüncü fıkradaki hâllerde bu cezalar bir kat artırılır; örneğin 2-7 yıllık aralık 4-14 yıla yükselir. Suç cinsel amaçla işlenirse ceza yarı oranında artırılır ve mağdur ekonomik bakımdan önemli kayba uğrarsa ayrıca bin güne kadar adli para cezası verilebilir. Mahkeme somut cezayı TCK m. 61 ölçülerine göre belirler ve takdiri indirim gibi hükümleri ayrıca değerlendirir.

2. Kapıyı dışarıdan kilitlemek tek başına suç olur mu?

Madde gerekçesine göre temel hâlde cebir, tehdit veya hile aranmaz; uyuyan bir kişinin odasının kapısının dışarıdan kilitlenmesi suç örneği olarak gösterilmiştir. Ancak kilitlemenin hukuka aykırı olması, genel kastla yapılması ve mağdurun fiilen çıkamaması gerekir. Mağdur hemen kurtulabiliyorsa veya kapı başka bir amaçla çok kısa süreli kapatılmışsa suçun oluşup oluşmadığı somut olaya bağlıdır. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, kapıyı kilitleyip anahtarı cebine koyan ve silahla tehdit ederek kişileri hareket ettiren sanığın eylemini silahla cebir kullanılarak işlenen suç olarak değerlendirmiştir (Y. 8. CD, 13.11.2024, E. 2024/23915, K. 2024/8703). Bu tür dosyalarda kamera kaydı ve tanık beyanları belirleyici olur.

3. Kaç dakika alıkoymak suç oluşturur?

Kanunda alt bir süre sınırı yoktur. Süre tek başına değil; fiilin biçimi, yoğunluğu ve mağdurun gerçekten çıkabilme imkânının ortadan kalkıp kalkmadığı birlikte değerlendirilir. Çok kısa ve anında sona eren engellemeler suç sayılmayabilir; buna karşılık birkaç dakika sürse bile mağdurun hareket özgürlüğünü fiilen ortadan kaldıran bir davranış suç olarak değerlendirilebilir. Yargıtay kararlarında kesin bir dakika sınırı belirlenmemiştir. Bu nedenle savunmada süreye ek olarak engelleme biçimi ve mağdurun çıkma çabası da gösterilmelidir.

4. Cebir, tehdit veya hile ne demektir ve m. 109/2 ne zaman uygulanır?

Cebir, mağdurun direncini kırmaya yönelik fiziksel güç kullanımıdır; tehdit, mağdura veya yakınlarına bir kötülük yapılacağının bildirilmesidir; hile ise mağdurun yanıltılarak bir yere götürülmesi veya orada tutulmasıdır. Bunlardan biri fiili işlemek için veya işlerken kullanılırsa ceza 2-7 yıla çıkar. Cebir veya tehdit, alıkoymayı sağlamaya yarayan bir araç olmalıdır; ayrı bir amaçla kullanılan şiddet farklı değerlendirilir. Bu araçlar nitelikli hâl olarak düzenlendiğinden ayrıca tehdit veya cebir suçundan ceza verilmez. Alıkoyma sırasında yaralama oluşurse bunun nasıl cezalandırılacağı ayrı bir sorudur (bkz. Soru 21).

5. Hile ile gelen kişi sonradan çıkamazsa suç oluşur mu?

Mağdur başlangıçta gönüllü gelmiş olsa bile rıza hile ile alınmışsa geçerli sayılmaz. Mağdur gitmek istediğinde engellenirse ya da çıkış imkânı kasıtlı olarak ortadan kaldırılırsa suç oluşabilir. Hile ile bir yere götürülen ve orada alıkonulan kişi bakımından m. 109/2 uygulanır. Ceza Genel Kurulu, hile ile götürülen kişinin alıkonulması sürerken basit tıbbi müdahaleyle giderilebilecek şekilde darbedilmesi hâlinde yaralamanın ayrıca cezalandırılmayacağını kabul etmiştir (E. 2023/562, K. 2024/83). Hile ve gönüllülük sınırı çoğu zaman mesaj, tanık ve kamera delilleriyle belirlenir.

6. Mağdurun rızası varsa suç oluşur mu?

Geçerli bir rıza varsa hareket özgürlüğü hukuka aykırı biçimde ortadan kaldırılmış olmaz. Rızanın geçerli olması için mağdurun ayırt etme gücüne ve uygun yaşa sahip olması ve rızanın özgür iradeyle verilmesi gerekir; tehdit, hile veya baskı altında alınan rıza geçersizdir. Rıza fiil sürerken devam etmelidir; kişi ayrılmak istediğinde engellenirse artık rıza yoktur. Ceza Genel Kurulu, tehditle bir yerde tutulan mağdur bakımından önceki rızai yakınlaşmaların alıkoymayı hukuka uygun hâle getirmediğini belirtmiştir (E. 2020/45, K. 2024/267). Buna karşılık mağdurun rızasını belirttiği ve olayın hemen ardından alınan raporda darp izi bulunmayan dosyada Yargıtay, soyut beyanla mahkûmiyet kurulamayacağını kabul etmiştir (Y. 8. CD, 08.10.2024, E. 2024/22495, K. 2024/7480).

7. 15 yaşından küçük çocuğun rızası geçerli mi?

Ceza Genel Kurulu'na göre 15 yaşını tamamlamamış çocuğun hareket özgürlüğüne ilişkin rızası hukuka uygunluk nedeni sayılmaz. Bu nedenle çocuk gönüllü olarak failin yanında kalmış olsa bile fiil suçun unsurlarını taşıyabilir. Aynı kararda, suça sürüklenen çocuğun eğitim düzeyi ve olayın koşulları dikkate alınarak haksızlık yanılgısı (TCK m. 30/4) hükmünün uygulanabileceği ve ceza verilmesine yer olmadığına karar verilebileceği kabul edilmiştir (E. 2021/428, K. 2023/635). Çocuğa karşı işlenmesi ayrıca cezayı bir kat artıran nitelikli hâl olarak gündeme gelir. Failin yaşı, çocukla ilişkisi ve olayın cinsel bir amaç taşıyıp taşımadığı sonucu doğrudan etkiler.

8. 15-18 yaş arası çocuk kendi isteğiyle bir yerde kalırsa suç oluşur mu?

15-18 yaş arasındaki çocuk ayırt etme gücüne sahipse rızası hukuka uygunluk nedeni olabilir. Bu durumda çocuğun kendi iradesiyle bir yerde kalması tek başına m. 109'u oluşturmaz. Ancak çocuk velisinin bilgisi dışında bir yerde alıkonuluyorsa TCK m. 234 gündeme gelebilir. Cinsel amaç veya baskı bulunuyorsa ayrıca başka suçlar da değerlendirilir. Çocuğun yaşı ve rızanın gerçekliği genellikle sosyal inceleme, tanık ve mesajlarla ortaya konur.

9. Anne ve baba çocuğunu bir odaya kapatırsa suç olur mu?

Ebeveynin çocuğunu terbiye amacıyla kısa süreli ve ölçülü biçimde bir odada tutması hakkın kullanılması kapsamında değerlendirilebilir. Süre uzar, çocuk korkutulur, yemekten mahrum bırakılır veya fiziksel şiddet eklenirse fiil hukuka uygun olmaktan çıkar. Altsoy aleyhine ve çocuğa karşı işlenmesi nedeniyle nitelikli hâller gündeme gelir. Böyle durumlarda ayrıca kötü muamele veya kasten yaralama gibi diğer suçlar da değerlendirilebilir. Hukuka uygunluk sınırı her olayda ayrı incelenir.

10. Eşi evden atıp kapıyı kilitlemek suç olur mu?

Eşin evden atılıp kapının kilitlenmesi ve eşin eve girememesi bazı yazarlarca m. 109 kapsamında sayılmaktadır. Uygulamada bu tür olaylar konut hakkı, boşanma süreci ve aile içi ilişkilerle iç içe olduğundan somut koşullara göre değerlendirilir. Eşin gece vakti zorla dışarı çıkarılıp eve girmesinin fiilen engellenmesi gibi olaylarda suçun gündeme gelme ihtimali artar. Aile içi şiddet varsa 6284 sayılı Kanun kapsamında koruyucu tedbirler de talep edilebilir. Bu sebeple eşler arasındaki olaylarda hem ceza hem aile hukuku yönü birlikte değerlendirilmelidir.

11. Boşandığı eşe karşı işlenirse ceza artıyor mu?

Evet, 7331 sayılı Kanun'la (Resmî Gazete, 14.07.2021) üstsoy, altsoy ve eş aleyhine işlenme hâline boşandığı eş de eklenmiştir. Bu nedenle eski eşin alıkonulması hâlinde ceza bir kat artırılabilir. Değişiklik yürürlüğe girmeden önce işlenen fiillerde bu nitelikli hâlin uygulanamayacağı TCK m. 7 kapsamında ayrıca değerlendirilir. Boşanmanın kesinleşmiş olması ve fiilin tarihinin doğru belirlenmesi önemlidir. Boşanma davası devam ederken evlilik sürdüğünden kişi hâlâ eş sayılır.

12. Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma şikâyete bağlı mı?

Hayır, suç şikâyete bağlı değildir. Cumhuriyet savcısı ihbar, kolluk tutanağı veya kendi öğrendiği bilgi üzerine soruşturma başlatır. Bu nedenle mağdur şikâyetçi olmasa bile soruşturma yapılabilir. Şikâyete bağlı suçlardaki altı aylık süre bu suçta aranmaz, ancak dava zamanaşımı süresi işler.

13. Mağdur şikâyetinden vazgeçerse ne olur?

Mağdurun şikâyetinden vazgeçmesi davayı düşürmez, çünkü suç şikâyete bağlı değildir. Savcılık veya mahkeme delilleri bağımsız olarak değerlendirmeye devam eder. Ancak mağdurun beyanlarını değiştirmesi, geç veya çelişkili anlatım delilin değerini azaltabilir. Yargıtay 8. Ceza Dairesi, istinafta değişen beyan ve raporda iz bulunmaması karşısında soyut ve çelişkili beyanlara dayanarak mahkûmiyet kurulamayacağını kabul etmiştir (Y. 8. CD, 08.10.2024, E. 2024/22495, K. 2024/7480). Taraflar anlaşsa da bu durum yargılamayı kendiliğinden sonlandırmaz; yalnızca takdiri indirim, zararın giderilmesi ve HAGB gibi konularda değerlendirilir.

14. Suçta uzlaştırma mümkün mü?

Suç uzlaştırma kapsamında değildir. CMK m. 253, şikâyete bağlı suçlar ile kanunda ayrıca sayılan bazı suçlar için uzlaştırma öngörür ve kişiyi hürriyetinden yoksun kılma bunlar arasında gösterilmemiştir. Bu nedenle savcılık uzlaştırma teklifinde bulunmaz ve taraflar anlaşsa bile kovuşturma devam eder. Yine de listenin güncel hâli her dosyada kontrol edilmelidir. Tarafların anlaşması zararın giderilmesi, takdiri indirim, HAGB ve tazminat bakımından önem taşıyabilir.

15. Dava zamanaşımı kaç yıldır?

Temel hâlde (üst sınır 5 yıl) dava zamanaşımı 8 yıldır. Üst sınırı 7 yıl olan m. 109/2 için TCK m. 66'ya göre 15 yıllık süre uygulanır. Nitelikli hâllerdeki artırımların hesabı etkileyip etkilemeyeceği m. 66'daki özel kurallara bağlıdır; bu yüzden süre dosyaya göre ayrıca hesaplanmalıdır. Suç kesintisiz olduğundan süre genellikle mağdurun özgürlüğe kavuştuğu anda işlemeye başlar. Sorgu, tutuklama veya iddianame gibi kesme nedenleri sürenin en fazla yarısı kadar uzamasına yol açar (TCK m. 67).

16. Görevli mahkeme hangisidir?

Kural olarak asliye ceza mahkemesi görevlidir. Nitelikli hâllerdeki artırımlar üst sınırı yükseltse de incelenen dosyalarda m. 109/2 ve nitelikli hâllerden yargılanan sanıklar asliye ceza mahkemelerinde yargılanmıştır. Suç cinsel saldırı gibi ağır ceza mahkemesinin görevine giren bir suçla birlikte işlenmişse yargılama ağır ceza mahkemesinde yapılabilir. Yetkili mahkeme genel olarak suçun işlendiği yer mahkemesidir. Alıkoyma birden fazla yerde sürdüyse kesintisiz suçlara ilişkin yetki kuralları devreye girebilir.

17. Borç nedeniyle birini alıkoymak suç olur mu?

Alacaklının borcluyu hak arama amacıyla bile olsa bir yerde zorla tutması hukuka uygun sayılmaz. Ceza Genel Kurulu, alacak tahsili için kapıyı kapatıp borcluyu tutan ve darp eden sanıkların m. 109 kapsamında cezalandırılmasını onamıştır (E. 2015/14-203, K. 2016/2). Aynı kararda salt borcu ödeyememe haksız tahrik olarak kabul edilmemiştir. Ödeme gücü olduğu hâlde keyfi biçimde ödememe, mal kaçırma veya hakaret gibi davranışlar ise tahrik oluşturabilir. Alacağın tahsili için icra takibi gibi yasal yollar kullanılmalıdır.

18. İşyerinde işçiyi veya müşteriyi alıkoymak suç olur mu?

İşverenin veya yöneticinin işçiyi işyerinden çıkmasını engelleyecek şekilde odada tutması, kapıyı kilitlemesi veya zorla bekletmesi hukuka aykırı bir alıkoyma olarak değerlendirilebilir. Disiplin soruşturması, ücret alacağı veya zimmet şüphesi bu fiili meşru kılmaz. İşçi bakımından bu durum haklı nedenle fesih ve tazminat gibi iş hukuku sonuçlarını da gündeme getirebilir. İşyeri kamera kayıtları ve tanıklar bu tür dosyalarda önemli delillerdir. Alıkoyan kişi birden fazlaysa birlikte işleme nitelikli hâli de gündeme gelebilir.

19. Kamu görevlisi hukuka aykırı olarak alıkoyarsa ne olur?

Yasal koşulları bulunan yakalama, gözaltı ve tutuklama suç değildir. Ancak kamu görevlisi yasal dayanağı olmadan veya yetkisini aşarak bir kişiyi alıkoyarsa fiil hukuka aykırı olur. Kamu görevinin sağladığı nüfuzun kötüye kullanılması cezayı bir kat artıran nitelikli hâldir. Birlikte işleme ve nüfuzun kötüye kullanılması hâllerinde artırım için faillerin icra hareketlerine birlikte katılması gerekir; yalnızca azmettiren veya yardım eden olmak bu artırımı doğurmaz. Her olayda yetkinin kapsamı ve alıkoymanın süresi ayrıca incelenir.

20. Market veya güvenlik görevlisi hırsızı yakalayıp tutarsa suç oluşur mu?

Suçüstü hâlinde herkes şüpheliyi yakalayabilir (CMK m. 90) ve bu yetki yakalamayı hukuka uygun kılar. Ancak yakalanan kişi gecikmeden kolluk veya savcılığa teslim edilmelidir. Teslim için gerekenden uzun süre tutma, odaya kapatma, darp veya hakaret yetkiyi aşar ve ayrıca suç oluşturabilir. Çalışan veya güvenlik görevlisi olmak bu yetki sınırını kendiliğinden genişletmez. Kamera kayıtları ve tutanaklar bu tür dosyalarda bekleme süresini ve teslim zamanını gösterir.

21. Aynı olayda yaralama veya tehdit varsa ayrıca ceza verilir mi?

Tehdit ve cebir m. 109/2'de nitelikli hâl olduğundan ayrıca tehdit veya cebir suçundan ceza verilmez. Madde gerekçesine göre kasten yaralamanın temel şeklinde ceza m. 109/2'ye göre belirlenir. Yaralama ağırlaşmış sonuç doğurursa m. 109/6 uyarınca kasten yaralama hükümleri ayrıca uygulanır. Ceza Genel Kurulu, hile ile götürülen kişinin sonradan basit tıbbi müdahaleyle giderilebilecek şekilde darbedilmesi hâlinde yaralamayı ayrı cezalandırmamıştır (E. 2023/562, K. 2024/83). Ağırlaşmış sonuç olup olmadığı adli tıp raporuyla belirlenir.

22. Cinsel saldırıyla birlikte işlenirse ayrıca ceza verilir mi?

Alıkoyma cinsel saldırının süresiyle sınırlı ve onun zorunlu bir parçasıysa ayrıca m. 109'dan ceza verilmeyebilir. Saldırıdan önce veya sonra mağdur ayrıca bir yerde tutulmuşsa ya da saldırının gerçekleştirilmesi için gerekenden uzun süre alıkonulmuşsa ayrı suç oluşabilir (CGK, E. 2019/596, K. 2022/767). Suç cinsel amaçla işlenmişse m. 109/5'e göre ceza yarı oranında artırılır. Ceza Genel Kurulu, nitelikli cinsel saldırı ile m. 109/2-5 kapsamındaki suçun birlikte yargılandığı bir dosyada yerel mahkemenin direnme gerekçesini isabetli bulmuştur (E. 2022/164, K. 2024/276). Bu dosyalarda mağdur beyanı, mesajlar, tanıklar ve adli tıp raporu birlikte değerlendirilir.

23. Çocuğun kaçırılması ve alıkonulması (m. 234) ile farkı nedir?

M. 234 çocuğun kaçırılmasını ve alıkonulmasını düzenler ve velayet veya vesayet hakkını korur; m. 109 ise kişinin hareket özgürlüğünü korur. Çocuğun yaşı, rızası ve velinin bilgisi ayrımda önemlidir. Ceza Genel Kurulu, çocuk yuvasından kaçan ve birkaç gece failin aracında kalan 15 yaşından küçük iki kız çocuk dosyasında eylemin m. 109 kapsamında değerlendirilmesi gerektiğini kabul etmiştir (E. 2021/264, K. 2023/704). 15 yaşından küçük çocuğun rızası geçersiz olduğundan m. 109 gündeme gelirken, daha büyük çocuklarda velinin bilgisi dışında alıkoyma m. 234 açısından değerlendirilir. Hangi hükmün uygulanacağı ayrıntılı delil değerlendirmesi gerektirir.

24. Suça teşebbüs mümkün mü?

Evet, suça teşebbüs mümkündür. Fail mağduru bir yerde tutmaya başlamış ancak mağdur kurtulmuşsa veya kurtarılmışsa teşebbüs hükümleri tartışılabilir. Fiilin tamamlanmış sayılması için mağdurun hareket özgürlüğünün bir süre fiilen ortadan kalkması gerekir. Etkin pişmanlık (m. 110) ise suçun tamamlanmış olmasını şart koşar. Teşebbüs ile tamamlanmış suç arasındaki sınır, mağdurun fiilen tutulduğu anın tespitine bağlıdır.

25. Suçu birden fazla kişi birlikte işlerse ne olur?

Birden fazla kişinin birlikte işlemesi cezayı bir kat artıran nitelikli hâldir. Madde gerekçesine göre artırım için faillerin icra hareketlerine birlikte katılması gerekir; yalnızca azmettiren veya yardım eden olmak bu nitelikli hâlin uygulanması için yeterli değildir. Müştereken suça katılan her sanık bakımından ayrı değerlendirme yapılır. Birinin mağduru tutup diğerinin kapıyı kilitlemesi gibi iş bölümü varsa iştirak söz konusudur. Ceza Genel Kurulu, silahla ve birden fazla kişi tarafından işlenen bir dosyada hapis cezasını onamış; temel cezanın alt sınırdan uzaklaşılarak belirlenmesi gerektiği yönündeki eleştiriyi, aleyhe temyiz olmadığından bozma nedeni yapmamıştır (E. 2022/144, K. 2025/289).

26. Etkin pişmanlık (TCK m. 110) nedir ve ne zaman uygulanır?

M. 110'a göre fail mağdurun şahsına zarar vermeden onu kendiliğinden ve güvenli bir yerde serbest bırakırsa verilecek ceza üçte ikisine kadar indirilir. Ceza Genel Kurulu, uygulama için suçun tamamlanmış olmasını, serbest bırakmanın soruşturma başlamadan önce ve baskı olmadan yapılmasını, mağdurun güvenli bir yerde bırakılmasını ve şahsına zarar verilmemiş olmasını aramıştır. Aynı kararda cebrin yalnızca suçun işlenmesi için zorunlu ölçüde (itmek, çekmek, tutmak gibi) kullanıldığı hâllerde etkin pişmanlığın uygulanabileceği kabul edilmiştir. Mağduru sorgulamak veya cezalandırmak için yapılan darp bu kapsamın dışında bırakılmıştır (E. 2022/144, K. 2025/289). Bu karar önceki içtihadı değiştirmiştir; daha önce cebirle işlenen suçta etkin pişmanlığın uygulanamayacağı kabul ediliyordu.

27. Ekonomik kayıp (m. 109/4) hâlinde ne olur?

Mağdurun ekonomik bakımdan önemli bir kayba uğraması hâlinde hapis cezasına ek olarak bin güne kadar adli para cezası verilir. Madde gerekçesine göre bu sonuca yönelik ayrıca kast aranmaz. Örneğin alıkonulma nedeniyle önemli bir ticari kayıp ortaya çıkması gibi sonuçlar değerlendirilebilir. Kaybın önemli sayılıp sayılmayacağı somut olaya göre belirlenir ve mahkeme gerekçe göstermelidir. Bu zarar ayrıca hukuk mahkemesinde maddi tazminat talebine konu olabilir.

28. Hükmün açıklanmasının geri bırakılması (HAGB) uygulanır mı?

HAGB (CMK m. 231) için hapis cezasının 2 yıl veya daha az olması gerekir. Sanığın daha önce kasıtlı bir suçtan mahkûm olmaması, yeniden suç işlemeyeceği kanaati ve mağdurun zararının giderilmiş olması da aranır. Sanığın bu karara rıza göstermesi gerekir. Denetim süresi 5 yıldır ve bu süre içinde kasıtlı yeni bir suç işlenmezse dava düşer. Ceza 2 yılı aşıyorsa HAGB uygulanamaz.

29. Hapis cezası ertelenir mi veya adli para cezasına çevrilir mi?

İki yıl veya daha az hapis cezası, TCK m. 51'deki koşullar varsa ertelenebilir. Bir yıl veya daha az hapis cezası ise TCK m. 50 uyarınca adli para cezasına veya diğer seçenek yaptırımlara çevrilebilir. Temel hâlin alt sınırı 1 yıl olduğu için bu seçenekler çoğunlukla alt sınırda kalan veya indirimle düşen cezalarda gündeme gelir. Cebir, tehdit veya hile ile işlenen suçta alt sınır 2 yıl olduğundan çevirme çoğu zaman mümkün olmaz. Mahkeme sanığın geçmişini ve suç işlemeyeceği yönündeki kanaatini de değerlendirir.

30. Tazminat davası açılabilir mi?

Evet, mağdur hukuk mahkemesinde maddi ve manevi tazminat davası açabilir (TBK m. 49 ve m. 58). Hürriyetin ihlali kişilik hakkının zedelenmesi sayıldığından manevi tazminat; tedavi gideri, gelir kaybı veya işyeri zararı gibi zararlar için maddi tazminat istenebilir. Genel zamanaşımı zararı ve sorumluyu öğrenmeden itibaren 2 yıl, her hâlde fiilden itibaren 10 yıldır; ancak fiil daha uzun ceza zamanaşımına tabiyse bu uzun süre uygulanır (TBK m. 72). Ceza mahkemesi tazminata hukuk mahkemesi gibi karar vermez; mağdur katılan olarak ceza davasını takip eder ve tazminat için ayrıca başvurur. Ceza dosyasındaki delillerin hukuk davasında kullanılması için dosya örneği alınabilir.

31. Tutuklama kararı verilir mi?

Tutuklama için kuvvetli suç şüphesi, tutuklama nedeni (kaçma şüphesi, delilleri karartma ihtimali gibi) ve ölçülülük gerekir (CMK m. 100). Silahla, cebirle veya birden fazla kişiyle işlenen ve mağdurun ciddi biçimde etkilendiği dosyalarda tutuklama gündeme gelme ihtimali artar. Mahkeme tutuklama yerine imza yükümlülüğü, yurt dışı çıkış yasağı veya mağdura yaklaşma yasağı gibi adli kontrol tedbirleri uygulayabilir. Maddenin katalog suç listesinde yer alıp almadığı güncel CMK m. 100 metninden kontrol edilmelidir. Tutuklama kararına karşı itiraz yolu açıktır.

32. İfadeye çağrıldım, ne yapmalıyım?

Susma hakkınız ve müdafi yardımından yararlanma hakkınız vardır; ifade vermeden önce bir avukatla görüşmeniz önemlidir. Eskişehir Avukat Beyhan CAYMAZ olarak ifade öncesinde olay yeri, zaman, kamera kayıtları, mesajlar ve tanık bilgilerinin toplanmasını ve savunmanın bu delillere göre planlanmasını öneriyoruz. İfade tutanağını okumadan imzalamamalı, hatalı anlatımları düzeltmelisiniz. Mağdurla doğrudan iletişim kurmamalı, delilleri değiştirmemelisiniz. Hakkınızda yakalama veya gözaltı söz konusuysa derhal avukat talep etmelisiniz.

33. Mağdur olarak suçu nasıl ispat ederim?

Mağdur beyanı önemli bir delildir ancak tek başına yeterli olmayabilir. Olayın hemen ardından savcılığa veya kolluk makamlarına başvurmak, sağlık raporu almak, mesaj ve arama kayıtlarını saklamak ve tanık bildirmek ispatı güçlendirir. Kamera kayıtlarının bulunduğu yerleri hemen bildirmek gerekir, çünkü kayıtlar sınırlı süre saklanabilir. Beyanlarda tutarlılık önemlidir; Yargıtay, olaydan uzun süre sonra yapılan şikâyet ve hayatın olağan akışına uymayan beyanlara dayanan mahkûmiyeti onamamıştır (Y. 8. CD, 21.11.2024, E. 2024/22817, K. 2024/8964). Tutarlı beyan, rapor ve kamera kaydının birlikte değerlendirildiği bir dosyada ise cebirle eve sokma eylemi hürriyeti kısıtlama sayılmıştır (Y. 8. CD, 05.11.2024, E. 2024/24031, K. 2024/8374).

34. Şikâyet geç yapıldıysa soruşturma yapılır mı?

Suç şikâyete bağlı olmadığı için şikâyet süresi aranmaz ve geç başvuru soruşturmaya engel değildir. Ancak geç yapılan başvuru delil bakımından zorluk yaratır; kamera kayıtları silinmiş, tanıklar olayı unutmuş olabilir. Yargıtay, olaydan uzun süre sonra yapılan şikâyet ve hayatın olağan akışına uymayan beyanlar bakımından mahkûmiyetin onanmasını uygun bulmamıştır (Y. 8. CD, 21.11.2024, E. 2024/22817, K. 2024/8964). Dava zamanaşımı süresi dolmadıkça başvuru yapılabilir. Bu nedenle mağdurun gecikmenin nedenlerini (korku, baskı, bağımlılık gibi) açıklaması önemlidir.

35. Suçlama asılsızsa ne yapmalıyım?

Suçlamanın asılsız olduğunu düşünüyorsanız ilk ifadede olayın gerçek akışını, rıza veya hukuka uygunluk iddialarınızı ve bunları destekleyen delilleri (mesajlar, kamera, tanık) bildirin. Şüpheden sanık yararlanır ilkesi gereği yeterli, kesin ve somut delil bulunmayan dosyada beraat kararı verilmelidir; Yargıtay 8. Ceza Dairesi bu ilkeyi suça sürüklenen çocuk bakımından uygulamıştır (Y. 8. CD, 11.11.2024, E. 2024/23135, K. 2024/8559). Mağdurun beyanlarındaki çelişkiler ve olaydan sonraki tutumu da değerlendirilir. Asılsız isnadın bilerek yapıldığı kanaatine varılırsa iftira suçu (TCK m. 267) ayrıca gündeme gelebilir. Her hâlde delilleri hızlı toplamak ve hukuki destek almak savunmayı güçlendirir.

Sonuç

Kişiyi hürriyetinden yoksun kılma suçu, basit bir alıkoyma fiilinden ağır nitelikli hâllere kadar geniş bir alanı kapsar. Temel hâlde 1-5 yıl, cebir, tehdit veya hile ile 2-7 yıl hapis cezası ve nitelikli hâllerde bir kat artırım söz konusudur. Suç şikâyete bağlı olmadığından soruşturma resen yürütülür ve mağdurun vazgeçmesi davayı düşürmez. Uygulamada sonucu belirleyen noktalar, alıkoymanın hukuka aykırılığı ve süresi, rızanın geçerliliği (özellikle 15 yaş sınırı), cebir, tehdit veya hilenin varlığı, komşu suçlarla ayrım ve delillerin bütünlüğüdür.

Mağdur açısından hızlı başvuru, sağlık raporu ve delillerin korunması; şüpheli açısından susma hakkının kullanılması ve ilk ifadeden önce hukuki destek alınması önem taşır. Eskişehir Avukat Beyhan CAYMAZ olarak bu tür dosyalarda olayın kronolojisini, kamera ve mesaj kayıtlarını ve nitelikli hâllerin gerçekleşip gerçekleşmediğini birlikte değerlendirmenin, hem mağdur hem şüpheli tarafı için doğru yol haritasını belirlediğini görüyoruz. Bu rehber genel bilgilendirme amaçlıdır; her dosya kendi koşullarıyla değerlendirilmelidir.