Kısıtlama (Vesayet) Davası (TMK 405–408): Şartlar, Görevli Mahkeme, Süreler ve Yargıtay Uygulaması – 2026 Rehberi

Kısa cevap

Kısıtlama (vesayet altına alma) davası, ergin bir kişinin fiil ehliyetinin Türk Medeni Kanunu'nun (TMK) 405–408. maddelerinde sayılan sebeplerden biri nedeniyle sınırlandırılması ve kendisine vasi atanması için sulh hukuk mahkemesinde açılan çekişmesiz yargı işidir. Sebepler şunlardır: akıl hastalığı veya akıl zayıflığı (TMK 405), savurganlık, alkol veya uyuşturucu madde bağımlılığı, kötü yaşama tarzı ve kötü yönetim (TMK 406), özgürlüğü bağlayıcı ceza (TMK 407) ve kişinin kendi isteği (TMK 408). Akıl hastalığı veya akıl zayıflığında resmî sağlık kurulu raporu zorunludur; diğer sebeplerde kısıtlanması istenen kişi hâkim tarafından dinlenir.

Görevli ve yetkili mahkeme, kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesidir. Dava hasımsızdır, dava açma bakımından zamanaşımı veya hak düşürücü süre yoktur ve arabuluculuk dava şartı değildir. Kamu düzenine ilişkin olduğu için davadan feragat edilemez, sulh olunamaz; hâkim delilleri kendiliğinden toplar. Karar kesinleştiğinde ilan edilir ve vasi, kısıtlı adına işlem yapmaya başlar. Ayırt etme gücü bulunmayan kişinin işlemleri kısıtlama kararı olmasa da hükümsüz olabilir (TMK 15); kısıtlama ise kişinin tüm işlerini kapsayan kalıcı bir koruma düzenidir ve belirli bir iş için atanan kayyımlıktan ayrılır. Eskişehir Avukat Beyhan CAYMAZ olarak bu rehberi, süreci ilk kez yaşayan aileler için hazırladık.

1. Kanun yapısı ve tarihçe

Kısıtlama ve vesayet, 22 Kasım 2001'de kabul edilen, 8 Aralık 2001'de Resmî Gazete'de yayımlanan ve 1 Ocak 2002'de yürürlüğe giren 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu'nun Dördüncü Kısmında (TMK 396 ve devamı) düzenlenmiştir. Eski Medeni Kanun'daki "hacir" kurumu bu kanunla "kısıtlama" adını almış, hacir altındaki kişi de "kısıtlı" olarak anılmaya başlanmıştır. Vesayet düzeninin organları vesayet makamı (sulh hukuk mahkemesi), denetim makamı (asliye hukuk mahkemesi), vasi ve kayyımdır.

Kısıtlama sebepleri TMK 405–408'de sınırlı sayıda sayılmıştır; mahkeme bu listenin dışında bir sebeple kısıtlama kararı veremez. Kısıtlama usulüne ilişkin temel hususlar da şöyledir: sağlık kurulu raporu ve kişinin dinlenmesi TMK 409'da, kararın ilanı TMK 410'da, yetki TMK 411'de, vasi atanmadan önce alınacak geçici önlemler TMK 420'de, kısıtlamaya son verilmesi ise TMK 471–474'te düzenlenmiştir.

Son dönemin en önemli değişikliği TMK 407 ile ilgilidir. Eskiden bir yıl veya daha uzun süreli hapis cezasına mahkûm olan her ergin kendiliğinden kısıtlanıyordu. Anayasa Mahkemesi 22 Mart 2023 tarihli ve E.2022/105, K.2023/54 sayılı kararıyla (Resmî Gazete: 23.06.2023, 32230) bu otomatik kısıtlamayı iptal etti; iptal kararı yayımdan dokuz ay sonra yürürlüğe girdi. Ardından 7499 sayılı Kanun (kabul: 02.03.2024; Resmî Gazete: 12.03.2024, 32487) TMK 407 ve 471'i yeniden düzenledi.

2. Kısıtlama sebepleri ve dava şartları

Kısıtlama yalnızca ergin kişiler hakkında mümkündür; küçükler ana babaya ait velayet kapsamındadır, velayeti olmayan küçükler için ise TMK 404'e göre vesayet kurulur. Her sebebin kendi unsurları vardır ve mahkeme sebebin gerçekten bulunduğunu somut delillerle belirlemeden karar veremez.

Dava şartları ve unsurlar

• Ergin olma: Kısıtlanacak kişi 18 yaşını doldurmuş olmalıdır.

• Sınırlı sayıdaki sebebin bulunması: Sebepler kanunda sayılmıştır; mahkeme kıyasen yeni bir sebep yaratıp kısıtlama kararı veremez.

• Korunma ihtiyacı: Sebep tek başına yetmez; kişinin korunması veya çevrenin güvenliği bakımından kısıtlama gereği somut olmalıdır. Savurganlıkta harcamanın kendisi değil, kişiyi veya ailesini darlığa ya da yoksulluğa düşürme tehlikesi aranır.

• Başvuru: Kanun, başvuru yetkisini sınırlamamıştır; eş, çocuklar, yakınlar ve hukuki yararı bulunan her ilgili başvurabilir. Mahkeme, nüfus memuru, noter ve diğer resmî makamlar görevleri sırasında vesayet gerektiren bir durumu öğrenirse yetkili makama derhal bildirmek zorundadır (TMK 405/2). TMK 408 dışındaki sebeplerde mahkeme istek olmasa da kendiliğinden karar verebilir.

• Hasımsız yargılama: Dava kimseye karşı açılmaz; kısıtlanması istenen kişi taraf değil, işlemin konusudur ve duruşmaya çağrılır.

• Kişinin ayırt etme gücü: Ayırt etme gücü yok olmuşsa kişinin fiilleri kısıtlama kararından önce de hüküm doğurmaz (TMK 15); ancak bu durumun ispatı ayrı bir uyuşmazlıktır ve tıbbi delil gerektirir.

3. Talep sonuçları ve örnek senaryo

Karar kesinleştiğinde kişi kısıtlı olur. Kısıtlıların fiil ehliyeti yoktur (TMK 14); ayırt etme gücüne sahip kısıtlı ise yasal temsilcisinin rızası olmadan kendini borç altına sokacak işlem yapamaz, ancak karşılıksız kazanımları elde edebilir ve kişiye sıkı bağlı haklarını kendisi kullanabilir (TMK 16). Vasi, kısıtlının kişiliğini ve mal varlığını korur, onu hukuki işlemlerde temsil eder.

Örnek senaryo

Ayşe Hanım 76 yaşında, ilerlemiş demans teşhisi konmuş bir kadındır; kendi başına fatura ödeyemiyor, imza attığı belgeleri hatırlayamıyor. Kızı, ikametgâhının bulunduğu yerdeki sulh hukuk mahkemesine başvuruyor. Mahkeme, geçici önlem olarak bir temsilci atayabilir (TMK 420); resmî sağlık kurulu raporunu aldırtır, Ayşe Hanım'ı duruşmaya çağırır ve kızının vasi olmasında engel görmezse onu atar. Karar kesinleşince ilan edilir; vasi, Ayşe Hanım'ın taşınmazını satmak istediğinde vesayet makamından izin almış olmak zorundadır ve yılda en az bir kez hesap verir. Bu örnek kurmacadır; gerçek bir kişiyi veya dosyayı göstermez.

4. Benzer dava ve kurumlarla ayırım

Kısıtlama, kişiyi koruyan diğer hukuki yollarla sık sık karıştırılır. Farkın başında kapsam gelir: kısıtlama kişinin tüm işlerini ve kalıcı olarak kapsar, diğerleri belirli bir işe, amaç veya duruma bağlıdır.

Vesayet makamı kayyım atamasını genellikle kısıtlama gerekmeyen durumlarda tercih eder; örneğin bir mirasçının akıl hastası kardeşi adına tek bir işlemi yapmak için ihtiyaç duyulabilir. Kısıtlama ise kişinin sürekli korunmaya ihtiyacı olduğunda yerindedir.

5. Süreler: zamanaşımı ve hak düşürücü süreler

Kısıtlama davasının açılması için zamanaşımı veya hak düşürücü süre yoktur. Kısıtlama sebebi sürdükçe vesayet makamına başvurulabilir; sebep ortadan kalkınca da kısıtlamanın kaldırılması her zaman istenebilir. Buna karşın yargılama ve kanun yolu aşamalarında kısa süreler işler ve kaçırılması hak kaybına yol açar.

Vesayet işleri adli tatilde de görülür; sağlık kurulu raporu ve duruşma sürecinin uzamaması için dosyanın tatil dönemlerinde de takip edilmesi gerekir. Kanun yolu süresi kesin olduğundan, kararın tebliğ edildiği günün aynı gün avukata iletilmesi süre kaçırma riskini ortadan kaldırır.

6. Görevli ve yetkili mahkeme, dilekçe, deliller ve ispat

Görevli mahkeme: Vesayet işleri çekişmesiz yargı işidir ve çekişmesiz yargıda görevli mahkeme, aksine hüküm bulunmadıkça sulh hukuk mahkemesidir (HMK 382, 383). Kısıtlama kararını ve vasi atamasını sulh hukuk mahkemesi (vesayet makamı) verir; vasinin işlemlerine ilişkin itirazları ise asliye hukuk mahkemesi (denetim makamı) inceler. Görev kamu düzenindendir ve mahkeme bunu yargılamanın her aşamasında kendiliğinden gözetir.

Yetkili mahkeme: Yetkili mahkeme, kısıtlanması istenen kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesidir (TMK 411). Kişi Eskişehir'de oturuyorsa Eskişehir sulh hukuk mahkemeleri yetkilidir. Vasi, kısıtlının yerleşim yerini vesayet makamının izni olmadan değiştiremez (TMK 412).

Dilekçe: Özel bir kalıp yoktur. Dilekçede başvuranla kısıtlanması istenen kişinin kimlik ve adres bilgileri, kısıtlama sebebi (TMK 405, 406, 407 veya 408), bu sebebi gösteren somut olaylar, delil listesi ve vasi önerisi yer alır. Dilekçe ile birlikte nüfus kaydı, ikametgâh belgesi, varsa mevcut sağlık raporları ve vasi adayının bilgileri verilir.

Deliller ve sağlık kurulu raporu:

• Akıl hastalığı veya akıl zayıflığında (TMK 405) yalnızca resmî sağlık kurulu raporu esas alınır; özel hastane veya tek hekim raporu tek başına yeterli değildir. Raporlar birbiriyle çelişirse mahkeme kişiyi Adli Tıp Kurumuna sevk eder.

• Savurganlık ve kötü yönetimde banka hesap hareketleri, tapu kayıtları, satış bedelleri, taşınmazların gerçek değerleri ve olaylara tanık anlatımları delil olur. Bağımlılıkta tedavi ve sağlık belgeleri, adli sicil ve kolluk kayıtları delil olur.

• Hükümlü kişinin kısıtlanmasında kesinleşmiş ilam ve infaz belgeleri, ceza infaz kurumunun bildirimi esastır.

İspat: Dava hasımsız ve kamu düzenine ilişkin olduğundan klasik anlamda ispat yükü tartışması yoktur; hâkim gerekli tüm delilleri kendiliğinden toplar. Yine de başvuran, kısıtlama sebebini somut olaylara ve belgelere dayandırmalıdır; TMK 408'e göre kendi isteğiyle kısıtlanmak isteyen kişi ise işlerini yönetemediğini ispatlamak zorundadır.

Ön şart: Kısıtlama davasında arabuluculuk dava şartı değildir ve başvuru öncesi başka bir idari prosedür gerekmez. Kişinin duruşmaya davetle çağrılması, TMK 409'a göre yerine getirilmesi zorunlu bir usul şartıdır.

7. Harç, yargılama gideri ve vekâlet ücreti

Kısıtlama başvurusunda sabit (maktu) harçlar ödenir; dava konusu bir para alacağı olmadığından nispi harç söz konusu değildir. 492 sayılı Harçlar Kanunu'na bağlı tarifelerdeki 2026 yılı maktu tutarları (31.12.2025 tarihli Harçlar Kanunu Genel Tebliği, Seri No: 98) aşağıdaki gibidir ve geçerlilik tarihi 1 Ocak 2026'dır; tutarlar her yıl yeniden belirlendiğinden başvuru günündeki tarife esas alınır.

Yargılama giderleri: Sağlık kurulu raporu için sevk, Adli Tıp Kurumu inceleme gideri, tebligat ve duruşma masrafları, ilan gideri ve gerekirse bilirkişi ücreti yargılama giderleridir. Mahkeme bu giderleri başvurana yüklenen gider avansından karşılar; sonuca göre kimin ödediğini hükmeder. Başvuran yoksulluğu belgelerse adli yardımdan yararlanır ve giderler gerektiğinde Hazine tarafından karşılanabilir. Vasinin ücreti, kısıtlının mal varlığı yeterliyse kısıtlıya, değilse Hazineye yüklenir.

Vekâlet ücreti: Avukatlık ücreti, taraflar arasındaki sözleşmeye ve Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'ne göre belirlenir. Tarifenin 3 Kasım 2026'da yürürlüğe giren yeni hâli uygulanır; ücrette dosyanın tamamlandığı tarihte yürürlükte olan tarife esas alınır. Dava hasımsız olduğundan karşı tarafa yükletilecek bir vekâlet ücreti çoğu dosyada söz konusu olmaz. Güncel tutar için yürürlükteki tarifeye bakılmalıdır.

8. Karar, kanun yolları, kesinleşme, ilan ve uygulama

Karar: Mahkeme, sağlık kurulu raporunu ve dinleme tutanağını değerlendirdikten sonra kısıtlama talebini kabul eder veya reddeder. Kabul hâlinde aynı kararla vasi atanır ya da vasi ataması ayrıca yapılır. Karar, kişinin hukuki statüsünü yeni bir durum olarak oluşturur; bu nedenle kesinleşmeden önce yapılan işlemler kural olarak geçerli kalır.

Kanun yolu: Karşı taraf bulunmadığından karara karşı hukuki yararı olan ilgili, yani kısıtlanan kişi, eşi, çocukları, vasi ve başvuran, kararda gösterilen süre içinde istinaf yoluna başvurabilir; süre iki haftadır (HMK 387). İstinaf başvurusu kararı veren sulh hukuk mahkemesine yapılır ve harç yatırılması gerekir. Bölge adliye mahkemesinin çekişmesiz yargı işlerinde verdiği karar temyiz edilemez (HMK 362/1-ç); bu nedenle istinaf aşaması fiilen son kanun yoludur.

Kesinleşme ve ilan: Karar kesinleşince, kişinin yerleşim yerinde ve nüfus kayıt yerinde ilan edilir (TMK 410). İlanın yapılması üçüncü kişilere karşı önemlidir: ilandan önce iyi niyetle işlem yapanlar korunur, ilandan sonra kısıtlıyla yapılan ve vasinin onayı bulunmayan işlemler geçersiz olur.

Nüfus kaydı ve tapu: Karar kesinleştikten sonra mahkeme yazısıyla nüfus müdürlüğüne bildirilir ve kısıtlama nüfus kaydına işlenir. Kısıtlının adına kayıtlı taşınmazlar için vasi ataması kesinleşene kadar tapuya vesayet tedbir şerhi konabilir; vasi ataması kesinleşince bu şerh kaldırılır.

Vasinin göreve başlaması: Atanan kişi, atamayı öğrendiği tarihten itibaren 10 gün içinde kanunda sayılan sebeplerle (60 yaşını doldurmak, ağır sürekli hastalık, dörtten fazla çocuğun velisi olmak ve benzeri) görevi kabul etmeyebilir. Vasi, işe başlarken mal varlığının envanterini yapar, parayla değerli evrakı güvenli yerde saklar ve yılda en az bir kez vesayet makamına hesap verir. Vesayet makamı değişiklik gerekirse vasiyi görevden alabilir.

Sona erme: Kısıtlama sebebi ortadan kalktığında kişi veya bir ilgili vesayet makamından kısıtlamanın kaldırılmasını ister. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle kısıtlıysa, sebebin ortadan kalktığını gösteren resmî sağlık kurulu raporu gerekir (TMK 474). Hükümlü kişi bakımından vesayet, hapis hâlinin sona ermesiyle kendiliğinden kalkar; hapis devam ederken ise TMK 471'deki şartlarla vesayet makamı vesayeti sona erdirebilir.

9. İlk adımlar

Dava açmak isteyen taraf için

Başvuru yapacak yakın, önce kişinin kısıtlanmayı gerçekten gerektirip gerektirmediğini somut olgularla netleştirmelidir. Eskişehir'de bu süreçte aile ve vesayet dosyalarına bakan bir avukattan destek almak, dilekçe, delil toplama ve sağlık kurulu sürecini birlikte planlamayı kolaylaştırır; Eskişehir Avukat Beyhan CAYMAZ bu dosyalarda hukuki destek sunmaktadır.

• Kısıtlanması istenen kişinin nüfus cüzdanı ve yerleşim yeri belgesini edinin

• Hastalık varsa mevcut tıbbi belgeleri, epikrizleri ve ilaç kayıtlarını toplayın

• Savurganlık veya kötü yönetim varsa banka hesap özetlerini, tapu satış kayıtlarını ve harcama belgelerini hazırlayın

• Bağımlılık varsa tedavi belgelerini, adli sicil ve emniyet kayıtlarını toplayın

• Olayı bilen tanıkların ad ve adreslerini listeleyin

• Vasi olmayı kabul edecek kişiyi belirleyin ve ondan yazılı onay isteyin

• Kişinin ikamet ettiği yerdeki sulh hukuk mahkemesine dilekçeyle başvurun ve harç ile gider avansını yatırın

• Geçici önlem gerekiyorsa dilekçede ayrı bir talep olarak yazın

Hakkında dava açılan taraf ve yakınları için

Kısıtlanması istenen kişi, hakkında dava açıldığını duruşma davetiyesinden öğrenir; davetiye gelince süreyi ciddiye almalı, duruşmaya katılmalı ve kendini ifade etmelidir. Dosyada karşı taraf bulunmasa da kişi kendi adına avukat tutabilir.

• Davetiyeyi ve dilekçe örneğini mahkemeden isteyin

• Duruma göre kendi sağlık belgelerinizi veya banka kayıtlarınızı mahkemeye sunun

• Sağlık kurulu raporu çelişkiliyse Adli Tıp Kurumuna sevk talebinde bulunun

• Vasi olarak kendi güvendiğiniz bir kişinin atanmasını talep edin

• Karar tebliğ edilince iki haftalık istinaf süresini kaçırmadan kararı avukata gösterin

• Yakınlar, kendi taleplerini mahkemeye yazılı olarak bildirebilir

10. Yargıtay'ın yerleşik yaklaşımı

Yargıtay'ın kısıtlama dosyalarındaki yaklaşımı üç ilkede toplanır: kısıtlama sebepleri sınırlı sayıdadır ve her sebep ayrı ayrı araştırılır; kısıtlanması istenen kişi duruşmaya çağrılmadan ve dinlenmeden karar verilemez; akıl hastalığında tıbbi raporlar çelişiyorsa Adli Tıp Kurumundan rapor alınmadan karar verilemez. Yargıtay Büyük Genel Kurulunun 29.06.2026 tarihli ve 2026/1 sayılı kararıyla vesayet işleri, 1 Temmuz 2026'dan itibaren 2. Hukuk Dairesinin görev alanında sayılmıştır.

11. Geçici önlemler, hükümlünün kısıtlanması, yabancılık unsuru ve uygulamadaki sorunlar

Vasi atanmadan önce geçici önlemler (TMK 420)

Kısıtlama kararı verilene kadar geçen sürede kişinin mal varlığı veya sağlığı tehlikeye girebilir. Bu durumda vesayet makamı, başvuru beklemeden kendiliğinden gerekli önlemleri alır; kişinin fiil ehliyetini geçici olarak kaldırabilir ve ona temsilci atayabilir. Geçici önlem kararı ilan edilmedikçe üçüncü kişilere karşı geçerli olmaz. Taşınmazın elden çıkması riski varsa tapu sicilinde vesayet tedbir şerhi de talep edilebilir; vasi ataması kesinleştiğinde bu şerh kaldırılır.

Hükümlünün kısıtlanması (TMK 407)

2024'te yapılan değişiklikten sonra, kesinleşmiş hapis cezasını infaz kurumunda çekmekte olan ergin kişi kendi isteğiyle kısıtlanabilir veya ona kayyım atanabilir. Toplam beş yıl veya daha fazla kesinleşmiş hapis cezası bulunan hükümlü ise isteği olmasa da kişiliğinin veya mal varlığının korunması gerekiyorsa kısıtlanabilir. İnfazı yürüten makam, infazın başladığını vesayet makamına derhal bildirir ve vesayet makamı karar vermeden önce hükümlüyü dinler.

Yabancılık unsuru

Yabancı uyruklu bir kişinin kısıtlanmasında kısıtlama sebepleri ve etkileri kişinin milli hukukuna göre, kişinin bakımı, mal varlığının yönetimi ve vasinin görevleri ise Türk hukukuna göre belirlenir. Yurt dışında verilmiş bir vesayet kararının Türkiye'de geçerli olması için asliye hukuk mahkemesinde tanıma ve tenfiz davası açılır. Yurt dışında yaşayan Türk vatandaşları için yetkili mahkeme, Türkiye'deki son yerleşim yerine göre belirlenir.

Uygulamadaki sık sorunlar

• Karşılıklı güvensizlik: Miras ve mal paylaşımı çekişmesi bulunan aile bireyleri, kısıtlama davasını birbirlerine karşı kullanabilir; mahkeme bu tür dosyalarda başvurucunun amacını ve kişinin gerçek durumunu daha dikkatli inceler.

• Rapor gecikmesi: Sağlık kurulu randevusu ve Adli Tıp sevkleri dosyayı uzatabilir; bu nedenle raporların eksiksiz ve güncel olması önemlidir.

• Kişinin haberdar edilmemesi: Duruşma davetiyesi tebliğ edilmeden verilen kararlar istinafta kaldırılabilir.

• Vasi seçimi: Birden fazla yakın vasi olmak isterse mahkeme eşi, yakın hısımları, kişinin isteğini ve yaşam düzenini birlikte değerlendirir; gerekirse birden fazla vasi atayabilir.

• Vasinin üst sınırı: Vasi, taşınmaz satışı, borçlanma ve kuruma yerleştirme gibi işlemlerde vesayet makamının iznine bağlıdır; izinsiz yapılan işlem geçersiz olur ve vasi sorumlu tutulabilir.

Sıkça Sorulan Sorular

1. Kısıtlama davası nedir ve hangi mahkemede açılır?

Kısıtlama davası, ergin bir kişinin akıl hastalığı, savurganlık, bağımlılık, kötü yaşam tarzı, özgürlüğü bağlayıcı ceza veya kendi isteği gibi TMK 405–408'de sayılan bir sebeple fiil ehliyetinin sınırlandırılması için açılan işlemdir. Dava çekişmesiz yargı işi olduğundan karşı taraf yoktur ve kişinin yerleşim yerindeki sulh hukuk mahkemesinde görülür. Mahkeme kısıtlama kararıyla birlikte ya da ayrıca kişiye vasi atar. Karar kesinleştiğinde ilan edilir ve vasi, kısıtlı adına işlem yapmaya başlar. Dava açmak için süre sınırı yoktur; sebep devam ettiği sürece başvurulabilir.

2. Kısıtlama ile vesayet aynı şey midir?

Birbirine bağlı ama farklı kavramlardır. Kısıtlama, ergin bir kişinin fiil ehliyetinin mahkeme kararıyla sınırlandırılmasıdır; vesayet ise kısıtlanan kişinin korunması için kurulan düzenin adıdır. Kısıtlama kararı verilince kişi vesayet altına girer ve ona vasi atanır. Küçükler için ise velayet yoksa vesayet kurulur; bu durumda kısıtlama değil, küçüklüğe bağlı vesayet söz konusudur. Günlük dilde "vesayet davası" denince çoğunlukla ergin kişiye vasi atanması için açılan kısıtlama davası kastedilir.

3. Kimler kısıtlama davası açabilir?

Kanun başvuru yetkisini sınırlamamıştır; eş, çocuklar, kardeşler ve hukuki yararı bulunan diğer yakınlar başvurabilir. Mahkeme, nüfus memuru, noter ve diğer resmî makamlar da görevleri sırasında vesayet gerektiren bir durum öğrenirse yetkili makama bildirmekle yükümlüdür (TMK 405/2). Kendi isteğiyle kısıtlanmak isteyen kişi TMK 408'e göre doğrudan başvurabilir. TMK 408 dışındaki sebeplerde mahkeme, istek olmasa da kendiliğinden karar verebilir. Kişisel husumete dayanan başvurularda mahkeme delilleri daha dikkatli inceler.

4. Kısıtlama davası için hangi belgeler gerekir?

Dilekçeyle birlikte kısıtlanması istenen kişinin nüfus kayıt örneği, yerleşim yeri belgesi ve varsa mevcut sağlık raporları verilir. Savurganlık veya kötü yönetim söz konusuysa banka hesap özetleri, tapu satış kayıtları ve harcama belgeleri, bağımlılıkta tedavi belgeleri ve adli kayıtlar delil olur. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığında resmî sağlık kurulu raporunu mahkeme kendisi aldırır. Vasi adayı varsa kimlik bilgileri ve yazılı onayı eklenir. Delillerin tam sunulması dosyanın süresini kısaltır.

5. Resmî sağlık kurulu raporu nedir, özel hastane raporu yeterli midir?

Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle kısıtlamada TMK 409 uyarınca resmî sağlık kurulu raporu zorunludur. Rapor, devlet veya üniversite hastanesinin ilgili uzmanlık dalından oluşan sağlık kurulunca düzenlenir. Özel hastane raporu ya da tek hekim raporu tek başına kısıtlama kararına dayanak olamaz; mahkeme bu raporu yalnızca ek delil olarak değerlendirir. Raporlar birbiriyle çelişirse mahkeme kişiyi Adli Tıp Kurumuna sevk eder. Aynı rapor şartı kısıtlamanın kaldırılması için de aranır (TMK 474).

6. Kısıtlanması istenen kişi duruşmaya gelemezse ne olur?

Savurganlık, bağımlılık, kötü yaşam tarzı, kötü yönetim ve kendi isteği hâllerinde kişi karardan önce mutlaka dinlenir. Akıl hastalığında hâkim sağlık kurulu raporunu görerek kişiyi dinleyebilir. Hasta ya da yaşlı biri mahkemeye gelemiyorsa mahkeme sağlık durumunu gösteren rapora göre dinlemenin nasıl yapılacağına karar verir. Kişiyi hiç çağırmadan dosya üzerinden verilen kısıtlama kararı bozma sebebidir. Bu yüzden davetiyenin kişiye usulüne uygun tebliğ edilmesi önemlidir.

7. Alzheimer veya demans hastası yakınım için kısıtlama nasıl yapılır?

Alzheimer veya demans, TMK 405 kapsamındaki akıl hastalığı veya akıl zayıflığı sayılır. Önce hastanın nüfus bilgileriyle sulh hukuk mahkemesine başvurulur ve mahkeme kişiyi resmî sağlık kuruluna sevk eder. Raporda kişinin işlerini göremediği ve sürekli bakıma ihtiyaç duyduğu belirtilirse mahkeme kısıtlama kararı verir. Başvuran yakın vasi olarak önerilebilir ve çoğu dosyada eş veya çocuklar öncelikle düşünülür. Karar kesinleştikten sonra banka, tapu ve sağlık kurumlarında işlem vasi tarafından yapılır.

8. Savurganlık nedeniyle kısıtlama için ne kadar harcama gerekir?

Kanun belirli bir tutar saymaz; esas ölçüt harcamanın kişiyi veya ailesini darlığa ya da yoksulluğa düşürme tehlikesi doğurmasıdır (TMK 406). Mahkeme mal varlığını, taşınmazların gerçek değerlerini, satış bedellerini ve banka hareketlerini birlikte inceler. Yargıtay, bu araştırma yapılmadan kısıtlama kararı verilmesini bozma sebebi saymaktadır. Yüksek harcama tek başına yetmez; ödeme gücü yüksek bir kişinin pahalı yaşam tarzı savurganlık sayılmayabilir. Aynı şekilde aile bireyleri açısından yoksulluk riski oluşmuyorsa kısıtlama gerekmez.

9. Alkol veya uyuşturucu bağımlılığı kısıtlama sebebi midir?

Evet, TMK 406 bağımlılığı kısıtlama sebepleri arasında sayar; ancak bağımlılığın tek başına varlığı yetmez. Bağımlılık nedeniyle kişinin kendisini veya ailesini darlığa düşürme tehlikesi, sürekli bakım ihtiyacı ya da başkalarının güvenliğini tehlikeye sokması gerekir. Mahkeme kişiyi karardan önce dinler ve sağlık kuruluşundan tedavi durumuna ilişkin belgeleri değerlendirir. Tedaviye devam eden ve yaşamını düzenleyen kişi hakkında kısıtlama kararı verilmeyebilir. Karar sonrası bağımlılığın sona ermesi hâlinde kaldırma talep edilir.

10. Kendi isteğimle kısıtlanabilir miyim?

TMK 408'e göre yaşlılığı, engelliliği, deneyimsizliği veya ağır hastalığı sebebiyle işlerini gerektiği gibi yönetemediğini ispat eden her ergin kendi kısıtlanmasını isteyebilir. Başvuru sulh hukuk mahkemesine yapılır ve ispat yükü başvuran kişidedir. Mahkeme kişiyi dinler, gerekli görürse sağlık raporu alır ve uygun gördüğü kişiyi vasi atar. Kısıtlandıktan sonra kişi, sebep ortadan kalktığında vesayetin kaldırılmasını isteyebilir. Bu yol, işlerini devretmek isteyen ama ehliyetsizlik kararı almak istemeyen yaşlılar için tercih edilir.

11. Vasi kim olabilir, atanma önceliği var mıdır?

Vasi olarak uygun nitelikte, ergin ve vesayete engel durumu bulunmayan bir kişi atanır. Haklı bir sebep yoksa kısıtlanan kişinin eşi, ana babası veya yakın hısımları öncelik taşır; kişinin kendi önerdiği kişi de değerlendirilir. Yerleşim yerinin yakınlığı, kişisel ilişkiler ve vasi adayının dürüstlüğü ölçüt olur. Kısıtlanan kişiyle çıkar çatışması bulunanlar ve kendisi kısıtlı olanlar vasi olamaz. Mahkeme gerekirse birden fazla vasi atayabilir.

12. Birden fazla kişi vasi olmak isterse ne olur?

Mahkeme adayları dinler ve kısıtlanan kişinin menfaatine en uygun olanı atar. Eş, çocuklar veya kardeşler arasında anlaşmazlık varsa kişinin bakım ihtiyacı, malvarlığının durumu ve yaşadığı yer birlikte değerlendirilir. Aile içi çatışmanın şiddetli olduğu dosyalarda mahkeme tarafsız bir vasi ya da birden fazla vasi atamaya yönelebilir. Atanmayan aday atama kararına karşı kanun yoluna başvurabilir. Vasi atandıktan sonra da vesayet makamı vasinin işlemlerini denetler ve gerekirse görevden alabilir.

13. Vasi atanan kişi görevi reddedebilir mi?

Atanan kişi, atamayı öğrendiği tarihten itibaren 10 gün içinde kanunda sayılan sebeplerle görevi kabul etmeyebilir. Bu sebepler arasında 60 yaşını doldurmak, ağır bedensel özür veya sürekli hastalık, dörtten fazla çocuğun velisi olmak ve başka bir vesayet görevi yürütmek sayılır. Mahkeme itirazı haklı bulursa başka bir vasi atar. İtiraz reddedilirse kişi göreve başlamak zorundadır. Yeni vasi göreve başlayana kadar eski vasi zorunlu işleri yapmaya devam eder.

14. Vasinin görev ve yetkileri nelerdir?

Vasi kısıtlının kişiliğini korur, mal varlığını iyi bir yönetici özeniyle yönetir ve onu tüm hukuki işlemlerinde temsil eder. Kişinin bakımı, tedavisi ve yaşam düzeni ile ilgili önemli kararlardan önce, kişi görüş bildirebiliyorsa onun fikrini alır. Mal varlığının envanterini tutar, para ve değerli evrakı güvenli yerde saklar ve parayı faiz getirecek şekilde değerlendirir. Taşınmaz satışı, uzun süreli kira, borçlanma, dava açma ve kuruma yerleştirme gibi önemli işlemler için vesayet makamının izni gerekir (TMK 462, 463). Yılda en az bir kez hesap verir.

15. Vasi kısıtlının taşınmazını satabilir mi?

Vasi kısıtlının taşınmazını yalnızca vesayet makamının izniyle ve ancak kişinin yararı gerektiriyorsa satabilir. Satış, vesayet makamının görevlendirdiği bir kişi tarafından ve vasi hazır bulunurken açık artırmayla yapılır; ihale vesayet makamının onayıyla tamamlanır (TMK 444). Denetim makamı istisnai durumlarda, özellikle tapının niteliği veya değerinin düşüklüğü nedeniyle pazarlıkla satışa da izin verebilir. İzinsiz yapılan satış geçersizdir ve vasi sorumlu olur. Tapuda işlem için vasilik belgesi ve mahkeme izni birlikte gösterilir.

16. Vasi kısıtlı adına bağış, kefalet veya vakıf yapabilir mi?

Hayır. Vasi kısıtlı adına kefil olamaz, bağışta bulunamaz ve vakıf kuramaz; bu işlemler kısıtlının mal varlığını korumak amacıyla yasaklanmıştır. Yasaklanan bir işlem yapılırsa hükmünde kısıtlıya yükümlenemez. Vasi bu tür bir işlem nedeniyle tazminat sorumluluğuna da maruz kalır.

17. Vasi hesap verir mi, denetim nasıl yapılır?

Vasi yılda en az bir kez mal varlığının durumunu ve yaptığı harcamaları gösteren hesabı vesayet makamına sunar. Vesayet makamı hesabı ve raporları inceler, eksiklerin giderilmesini ister ve onaylar ya da reddeder. Görev sona erdiğinde vasi kesin hesap verir. Geçmişe dönük uygunsuzluk öğrenilirse vasiye karşı tazminat talebi, kesin hesabın tebliğinden itibaren bir yıl ve her hâlde on yıl içinde talep edilebilir (TMK 492, 493). Ayrıca vasiden ayrı olarak denetim makamına şikâyet yolu da açıktır.

18. Vasi görevini kötüye kullanırsa ne olur?

Vesayet makamı, vasinin görevi ihmal ettiği, yetkisini kötüye kullandığı, güveni sarsan davranışlarda bulunduğu veya iflas ettiği durumlarda onu görevden alabilir. Gecikmesinde tehlike varsa vasi geçici olarak görevden uzaklaştırılır, yerine kayyım atanır ve gerekirse mal varlığına ihtiyati haciz konulabilir. Kısıtlıya veya üçüncü kişilere verilen zarardan vasi kusuruna göre sorumludur. Şikâyet ve itirazlar tebliğden itibaren 10 gün içinde denetim makamına yapılır. Suç niteliği taşıyan eylemler için ayrıca cumhuriyet başsavcılığına başvurulabilir.

19. Kısıtlı kişi evlenebilir mi?

Evlenme için kişinin ayırt etme gücüne sahip olması ve kısıtlıysa yasal temsilcisinin iznini alması gerekir. Ayırt etme gücü tamamen yitirilmiş bir kişi izinle bile evlenemez. Evlenmeden önce evlendirme memuru gerekli hâllerde sağlık raporu isteyebilir. Bu tür işlemlerden önce vesayet makamına ve avukata danışılmalıdır.

20. Kısıtlı kişi vasiyetname yapabilir mi?

Kısıtlı olmak, kendiliğinden vasiyetname yapmaya engel değildir; ölüme bağlı tasarruf için aranan şart kişinin ayırt etme gücüne sahip olmasıdır (TMK 502). Vasi, kısıtlı adına vasiyetname düzenleyemez; bu hak kişiye sıkı bağlıdır. Ayırt etme gücü yok olmuş bir kişinin yaptığı vasiyetname iptal edilebilir. Bu nedenle vasiyet öncesi tıbbi rapor alınması uyuşmazlıkları önler. Miras hâlinde kısıtlı kişi mirasçı olabilir; ancak mirasın reddi gibi işlemler vasi aracılığıyla yapılır.

21. Kısıtlı kişi dava açabilir mi veya aleyhine dava açılabilir mi?

Kısıtlının dava ehliyeti de yoktur; davayı vasi kısıtlı adına açar ve takip eder. Vasinin kısıtlı adına dava açması için vesayet makamından izin alması gerekir. Kısıtlıya karşı açılacak davalar vasiye yöneltilir ve tebligatlar vasiye yapılır. Tebligat kısıtlıya yapılırsa usule aykırı olur. Kişiye sıkı bağlı haklarda ayırt etme gücüne sahip kısıtlı kişi kendi başına hareket edebilir.

22. Kısıtlamadan önce yapılan işlemler geçersiz olur mu?

Kısıtlama kararları yeni bir hukuki durum oluşturduğundan, karar kesinleşmeden önce yapılan işlemler kural olarak geçerlidir. Yine de işlemi yapan kişinin o sırada ayırt etme gücü yoksa işlem kısıtlama kararından bağımsız olarak hükümsüzdür (TMK 15). Bunu ispatlamak için ayrı bir dava açılır ve tıbbi kayıtlar, raporlar ve tanık beyanları delil olur. İlanın yapılmasından önce iyi niyetle işlem yapan üçüncü kişiler korunur. Uzun süren hastalıklarda bu tür uyuşmazlıklar tapu ve miras davalarında sık karşılaşılır.

23. Kısıtlama kararına nasıl itiraz edilir?

Kısıtlama ve vasi atama kararına karşı hukuki yararı olan ilgili, kararın tebliğ veya öğrenme tarihinden itibaren iki hafta içinde istinaf yoluna başvurabilir (HMK 387). Dilekçe kararı veren mahkemeye verilir ve istinaf harç ile gider avansı yatırılır. Bölge adliye mahkemesinin kararları çekişmesiz yargı işlerinde temyiz edilemez (HMK 362/1-ç). Bu nedenle istinaf dilekçesine tüm itirazlar ve deliller eksiksiz yazılmalıdır. Süreyi kaçırmamak için karar tebliğ edildiğinde aynı gün avukata başvurulması gerekir.

24. Kısıtlama nasıl kaldırılır?

Kısıtlama sebebi ortadan kalktığında kısıtlı kişi veya herhangi bir ilgili vesayet makamına başvurarak kaldırma talep edebilir; mahkeme de kendiliğinden harekete geçebilir. Akıl hastalığı veya akıl zayıflığı nedeniyle kısıtlıysa sebebin bittiğini gösteren resmî sağlık kurulu raporu zorunludur (TMK 474). Raporlar çelişiyorsa kişi Adli Tıp Kurumuna sevk edilir. Kısıtlama ilan edilmişse kaldırma kararı da ilan edilir. Savurganlık, bağımlılık veya kötü yaşam tarzı nedeniyle verilen kısıtlamalarda sebebin ortadan kalktığının anlaşılması için çoğu zaman en az bir yıllık bir gözlem süresi dikkate alınır.

25. Kısıtlama davası kaç ay sürer?

Uygulamada eksiksiz dosyalar çoğu zaman üç ila altı ay içinde sonuçlanır. Süreyi asıl belirleyen sağlık kurulu raporunun alınmasıdır; randevu yoğunluğu ve Adli Tıp Kurumuna sevk dosyayı uzatabilir. Duruşma günü, tebligat ve vasi adayının belgeleri de süreyi etkiler. Dava basit yargılama usulüne tabidir ve adli tatilde de görülür. Kesinleşme için iki haftalık istinaf süresinin geçmesi veya istinaf incelemesinin bitmesi beklenir.

26. Kısıtlama davasının masrafı ne kadardır?

2026 yılı maktu tutarları başvurma harcı 335,20 TL, maktu karar ve ilam harcı 732,00 TL ve istinaf başvurma harcı 2.002,00 TL'dir. Bunlara sağlık kurulu raporu, Adli Tıp inceleme gideri, tebligat ve ilan masrafları gider avansı olarak eklenir; toplam miktar mahkemeye ve dosyaya göre değişir. Başvuran yoksulluğunu belgelerse adli yardımdan yararlanabilir ve giderler gerekirse Hazine tarafından karşılanır. Avukat ücreti tarafların sözleşmesine ve Avukatlık Asgari Ücret Tarifesi'ne göre belirlenir. Güncel tutar için başvuru günündeki harç tarifesine ve mahkeme kalemine bakılmalıdır.

27. Hasımsız dava ne demektir, kısıtlanması istenen kişi taraf mıdır?

Kısıtlama davasında kimseye karşı dava açılmaz; çünkü dava kişinin korunmasına yönelik bir vesayet işidir ve bir uyuşmazlığı çözmez. Kısıtlanması istenen kişi taraf değil, işlemin konusudur; yine de duruşmaya çağrılır, dinlenir ve kendi avukatını görevlendirebilir. Başvuran kişi de klasik anlamda davacı değildir; mahkeme delilleri kendiliğinden toplar. Bu nedenle karar, tarafların anlaşmasıyla değil mahkemenin gözlemleriyle ve raporlarla verilir. Giderler ve harçlar da bu yapıya göre başvurana veya kişinin mal varlığına yüklenir.

28. Eskişehir'de kısıtlama davası için avukat tutmak gerekli midir?

Kısıtlama davasında avukat zorunluluğu yoktur; başvuran dilekçeyi kendisi de verebilir. Yine de sağlık kurulu süreci, delil toplama, vasi seçimi ve kanun yolu sürelerinin takibi uzmanlık gerektirir. Eskişehir Avukat Beyhan CAYMAZ, Eskişehir sulh hukuk mahkemelerindeki kısıtlama ve vasi atama dosyalarında dilekçe hazırlama, rapor sürecinin yönetimi ve istinaf süre takibi konularında destek sunmaktadır. Aile içi çekişme varsa karşı görüşteki yakınların delillerine karşı hazırlıklı olmak da avukat desteğiyle kolaylaşır. Karar tebliğ edildiğinde iki haftalık istinaf süresi başladığından, kararların hemen avukata gösterilmesi önerilir.

29. Kısıtlama davasından vazgeçilebilir mi?

Hayır. Kısıtlama ve vasi atama kamu düzenine ilişkin olduğundan davadan feragat edilemez ve dava sulhla sona erdirilemez. Başvuran duruşmalara gelmese veya dosyayı takip etmese bile mahkeme toplanan delillere göre karar vermek zorundadır. Başvuran vazgeçmek isterse bunu mahkemeye bildirir; mahkeme kişinin korunması gerekiyorsa dosyayı sürdürür. Sebep gerçekten ortadan kalkmışsa mahkeme talebi reddeder.

30. Vasi atanmadan önce acil durumda ne yapılabilir?

Vesayet makamı vasi atanmadan önce kendiliğinden gerekli geçici önlemleri alabilir; kişinin fiil ehliyetini geçici olarak kaldırabilir ve ona temsilci atayabilir (TMK 420). Geçici önlem ilan edilmedikçe üçüncü kişilere karşı hüküm doğurmaz. Taşınmazın satılma riski varsa tapu sicilinde vesayet tedbir şerhi talep edilebilir. Başvuran bu talepleri dilekçede ayrıca göstermelidir. Vasi ataması kesinleşince bu şerh kaldırılır.

31. Vasi kısıtlının banka hesabına ve emekli maaşına nasıl erişir?

Vasi, mahkemeden aldığı vasilik belgesi ve kesinleşme şerhli kısıtlama kararıyla bankaya ve ilgili kuruma başvurur. Banka ve kurum, belgeleri inceleyerek hesabın yönetimini vasiye bırakır. Vasi parayı kısıtlının bakımı, sağlığı ve gereksinimleri için kullanır; kendi harcamalarıyla karıştıramaz. Büyük çekimler ve taşınmaz satışı gibi işlemler için vesayet makamının izni gerekir. Yıllık hesapta tüm gelir ve gider belgeleriyle gösterilir.

32. Yurt dışında yaşayan veya yabancı uyruklu kişi için Türkiye'de kısıtlama yapılabilir mi?

Yabancı uyruklu kişide kısıtlama sebepleri ve etkileri kişinin milli hukukuna, kişinin bakımı, mal varlığının yönetimi ve vasinin görevleri ise Türk hukukuna göre değerlendirilir. Yurt dışında verilmiş vesayet kararları Türkiye'de asliye hukuk mahkemesinde açılacak tanıma ve tenfiz davasıyla geçerli hale gelir. Türk vatandaşının yurt dışında kısıtlanamaması hâlinde Türkiye'deki son yerleşim yeri mahkemesi yetkili olur. Yabancılık unsurlu dosyalarda belgelerin yeminli tercümesi ve apostil işlemi dosyanın süresini etkiler.

33. Hükümlünün kısıtlanması 2024'ten sonra nasıl işliyor?

Eski düzende bir yıl ve daha uzun hapis cezasıyla mahkûm olanlar kendiliğinden kısıtlanıyordu; Anayasa Mahkemesi bu otomatik kısıtlamayı iptal etmiştir. 7499 sayılı Kanun'dan sonra kesinleşmiş hapis cezasını infaz kurumunda çeken ergin kişi kendi isteğiyle kısıtlanabilir veya kendisine kayyım atanabilir. Toplam beş yıl veya daha fazla cezası bulunan hükümlü ise isteği olmasa da kişiliğinin veya mal varlığının korunması gerekiyorsa kısıtlanabilir. İnfazı yürüten makam vesayet makamına derhal bildirir ve mahkeme karardan önce hükümlüyü dinler. Hapis hâli sona erince vesayet kendiliğinden kalkar; hapis devam ederken ise TMK 471'deki şartlarla sona erdirilebilir.

34. Kısıtlama talebi reddedilirse yeniden başvurulabilir mi?

Ret kararı kısıtlama sebebinin o tarihte bulunmadığını gösterir; bu karar yeni bir olgu ortaya çıktığında yeniden başvuruya engel değildir. Örneğin hastalık ilerlemiş, bağımlılık nedeniyle mal varlığı azalmış veya yeni bir sağlık kurulu raporu çıkmışsa mahkeme dosyayı yeniden değerlendirir. Başvuran ret kararına iki hafta içinde istinaf yoluyla da itiraz edebilir. Yeni başvuruda önceki delillerin yanına güncel tıbbi veya mali belgeler eklenmelidir. Kısıtlama davasında zamanaşımı olmadığından tekrar başvuru süre aşımına takılmaz.

35. Kısıtlama ne zaman kendiliğinden sona erer?

Kısıtlının ölmesiyle vesayet sona erer ve vasinin görevi biter; vasi kesin hesabı vesayet makamına ve mirasçılara verir. Hükümlü bakımından vesayet, hapis hâlinin hukuka uygun şekilde sona ermesiyle kendiliğinden kalkar (TMK 471). Diğer sebeplerde kendiliğinden sona erme yoktur; vesayet makamının kaldırma kararı gerekir (TMK 472). Vasinin görevi iki yıllık sürenin dolmasıyla sona erse de vesayet makamı yeni bir vasi atar veya aynı kişiyi yeniden görevlendirir; kısıtlama sürer. Bu nedenle süre bittiğinde dosyanın vesayet makamınca gözden geçirildiği unutulmamalıdır.

Sonuç

Kısıtlama davası, kişinin korunması amacıyla açılan, hasımsız ve kamu düzenine ilişkin bir vesayet işidir. TMK 405–408'deki dört sebepten biri somut delillerle belirlenmeden karar verilmez; akıl hastalığında resmî sağlık kurulu raporu, diğer sebeplerde kişinin dinlenmesi zorunludur. Dava açma süresi yoktur; ancak karara karşı iki haftalık istinaf süresi ve vasinin 10 günlük itiraz süresi kaçırılırsa hak kaybı doğar. 2024'te yürürlüğe giren değişiklikle hükümlünün kısıtlanması artık otomatik değildir.

Dosya başlamadan önce kısıtlamanın gerçekten gerekli olup olmadığını, daha hafif bir önlem olan kayyımlığın yeterli olup olmayacağını ve vasi olarak kimin atanabileceğini değerlendirmek gerekir.

Eskişehir'de dosya açmak ya da hakkınızda açılan davaya hazırlanmak için Eskişehir Avukat Beyhan CAYMAZ ile görüşebilirsiniz. Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve somut olaya ilişkin hukuki danışmanlık yerine geçmez.